Wybrane artykuły z działu Historia

Federacja Rosyjska zgodnie z Konstytucją z 1993 roku została podzielona na 89 podmiotów federacji, o zróżnicowanej randze. W wyniku późniejszych zmian (m.in. inkorporacja Krymu) liczba podmiotów federacji zmieniała się i w 2014 roku wynosi ...

Bardzo często w mediach można słyszeć o negatywnych zjawiskach demograficznych występujących na terenie Rosji. Mówi się, że Rosjan ubywa. Jak to naprawdę jest? Dlaczego tak się dzieje? Jakie są perspektywy dla rosyjskiego społeczeństwa? Ilu ...

Powierzchnia Rosji Powierzchnia Rosji wynosząca ponad 17mln km2 stanowi w przybliżeniu 1/6 powierzchni ziemi. Natomiast pod względem ludności Rosji zajmuje dopiero 6 miejsce. Co ciekawe niemal 80% mieszkańców Rosji zamieszkuje część ...

W Polsce panuje powszechne przekonanie, że znamy naszego wschodniego sąsiada lepiej niż własną kieszeń. "Znawców" Rosji jest w naszym kraju mniej więcej tylu co ekspertów od piłki nożnej, czy medycyny. A o rzeczywistej znajomości futbolu, czy ...

Każdy z nas słyszał o wielokrotnych zmianach nazw niektórych rosyjskich miast. Najbardziej znane przykłady to Petersburg będący kiedyś Leningadem i Piotrogrodem, czy też Wołgograd, który wszedł do historii jako Stalingrad. Takich przykładów jest w ...

Do wyborów prezydenckich w 2004 roku Ukraina szykowała się kilkanaście miesięcy. Gdy nad Dnieprem trwały decydujące przygotowania dwóch zwaśnionych obozów politycznych, w Polsce mało kto, łącznie z politykami i dziennikarzami interesował się ...

  1917 marzec: powstanie Centralnej Rady Ukraińskiej w Kijowieczerwiec: Centralna Rada powołuje ukraiński rząd tymczasowy (Generalny Sekretariat)grudzień: bolszewicy proklamują utworzenie Ukraińskiej Republiki Rad

Ukrainiec jako wróg w prasie toruńskiej 1920-1939. Toruń w okresie międzywojennym był najważniejszym ośrodkiem wydawniczym województwa pomorskiego. Wpłynęły na to przede wszystkim tradycje wydawnicze zaboru pruskiego (drukowano tutaj jedną z ...

Liczebność, rozmieszczenie, struktura społeczno-zawodowa, organizacje Wśród prac poruszających zagadnienie liczebności Ukraińców widoczne są rozbieżności. Wynika to z tego, iż jedyne źródła, które są wykorzystywane przy jej podawaniu obarczone są ...

1 Uczestnictwo w strukturach izby Posłowie ukraińscy niezwykle aktywnie uczestniczyli w pracach Sejmu II kadencji. Na drugim posiedzeniu w dniu 28 marca 1928 r. przeprowadzono wybór prezydium Izby Poselskiej. Kandydatem Ukraińsko-Białoruskiego ...

W wiek XIX Rosja wkraczała z ukształtowaną, chociaż jeszcze nieliczną, elitą intelektualną, świadomą związków z europejską kulturą, nauką, sztuka, a nawet modą.

Święte Przymierze, pomimo swej mistycznej formy stworzonej dla potrzeb Aleksandra I - inicjatora zachowania pokoju tym właśnie sposobem krucjat, było instytucją nader stabilną i o sporym znaczeniu, choć przez współczesnych sobie uważane było za ...

W wiek XX Rosja wchodziła jako jedyne mocarstwo, w którym władza była niczym nieograniczona, wolności jednostek zredukowane były do zera, nawet ziemiaństwo nie mogło liczyć na całkowitą swobodę. Panowało bowiem samodzierżawie, czyli car był jedynym ...

Kolonizacja rosyjska, to kolonizacja państwa, które kierowało się przede wszystkim względami politycznymi, a potem dopiero ekonomicznymi. Już pod koniec XVIIIw. do Rosji należała cała Syberia aż po Ocean Spokojny wraz z Kamczatką i Alaską (Sprzedana ...

Rewolucja Październikowa została przeprowadzona w celu zaprowadzenia nowego, oczywiście doskonalszego porządku w Rosji. Pod sztandarami walki o władzę dla ludu i mas uciskanych obalono, i tak osłabioną po rewolucjach tak 1905-go roku, jak i lutowej, ...

W lutym 1917 roku nikt nie przypuszczał, że właśnie rozpoczynająca się rewolucja rozpocznie proces, który przekształci Rosję carską w państwo totalitarne. Spodziewano się raczej demokracji i wolności, lecz w zamian rodziła się brutalna ...

W okresie istnienia Związku Radzieckiego jednym z najczęściej zadawanych pytań dotyczy tego, kto w rzeczywistości rządził państwem. Oficjalna propaganda odpowiadała utartymi sloganami: "Cała władza w rękach Rad", czy też: "Partia - nasze ...

ZSRR prowadził dwupiętrową politykę zagraniczną już od 1919 roku. 1. Polityka prowadzona w oparciu o tradycyjne sposoby ( na szczeblu oficjalnym ) 2. Równocześnie polityce bolszewiccy wprowadzili III międzynarodówkę - Komintern (1919 - 1943)

Wrogość do Polski była głównym powodem, dla którego część prawicy niemieckiej wypowiadała się za porozumieniem ze Związkiem Radzieckim. Mimo braku formalnego uznania rządu radzieckiego przez mocarstwa zachodnie zaproszono go, podobnie jak Niemcy, do ...

Rok 1993 przyniósł poważne problemy młodemu, rosyjskiemu systemowi demokratycznemu. Właśnie w tym roku na scenie politycznej w Rosji zachodziły procesy, których efekty widoczne są po dziś dzień.

Udane odsunięcie od władzy parlamentu oznaczało nie tylko zwycięstwo prezydenta i likwidację nieregulowanej dwuwładzy, ale także zmuszało rządzących do szybkiego stworzenia nowego systemu politycznego. Dlatego też w październiku i listopadzie ...

Konstytucja Federacji Rosyjskiej  przyjęta w ogólnonarodowym referendum w dniu 12 grudnia 1993 rokuMy, składający się z wielu narodów lud Federacji Rosyjskiej, złączeni wspólnym losem na swej ziemi, utwierdzając prawa i wolności ...

Na tej stronie zaprezentowana zostanie ustawa zasadnicza, której wprowadzenie można uznać za jedną z najważniejszych reform post-komunistycznej Rosji. Przyjęcie w grudniu 1993 roku konstytucji oznaczało przede wszystkim zerwanie z dotychczasowym ...

Najważniejszymi wydarzeniami politycznymi w połowie lat 90-tych w Rosji były zaplanowane na ten czas wybory. Najpierw, bo jeszcze w grudniu 1995 roku, odbyć się miały wybory do Dumy Państwowej, natomiast pół roku później obywatele mieli zdecydować, ...

Za jeden z podstawowych celów swojej prezydentury Władimir Putin wyznaczył sobie reorganizację władzy państwowej. Reforma ta dla obozu władzy posiadała wysoki priorytet zwłaszcza ze względu na coraz częściej powtarzające się pytanie ...

Jednym z największych problemów Rosji z pewnością jest nieefektywność i archaiczność aparatu biurokratycznego. Powszechnym zjawiskiem jest także szerząca się na wszystkich szczeblach urzędów korupcja.

Wysokie znaczenie służb mundurowych w Rosji nie podlega dyskusji. Świadczy o tym chociażby ilość środków przeznaczanych corocznie na utrzymanie bezpieczeństwa wewnętrznego i obrony narodowej. W 2003 r. na powyższe cele przeznaczono aż 25% ...

Sektor mieszkalnictwa jest w Rosji jednym z najważniejszych segmentów gospodarki. Przed reformą wydatki budżetu federalnego na utrzymanie mieszkań wynosiły 8% sumy rozchodów. Jest to kwota porównywalna z tą, jaka ponoszona jest na obronę ...

Problem reformowania systemu wymiaru sprawiedliwości jest poruszany od początku lat 90-tych. Najwięcej zmian wprowadziła konstytucja FR z 1993 r., która dała podstawy formowania władzy sądowniczej według nowoczesnych wzorców. Kolejnym ...

Po osiągnięciu pewnych sukcesów w stabilizacji gospodarki w latach 1995-1997 zarówno rząd rosyjski jak i międzynarodowe organizacje finansowe spodziewały się, że w Rosji kontynuowany będzie pozytywny trend wzrostu gospodarczego. Jednak ...

Na tej stronie prezentujemy Państwu dane statystyczne rosyjskiej gospodarki. Poniżej znajdują się informacje na temat podstawowych współczynników ekonomicznych Rosji wraz z przedstawieniem dynamiki ich zmian w latach 2000-2004. Aby uwiarygodnić ...

Na niniejszej stronie zaprezentowane zostaną wydarzenia oraz metody jakimi kierowali się rosyjscy reformatorzy w pierwszym okresie transformacji gospodarki, zaraz po rozpadzie Związku Radzieckiego. Samo przedstawienie faktów byłoby niewystarczającym ...

Jak już wspomniano w innym miejscu reforma rosyjskiej gospodarki opierała się trzech głównych filarach: liberalizacji cen, otwarciu gospodarki oraz na prywatyzacji. I właśnie tej ostatniej reformie, reformie denacjonalizacji, poświęcona ...

Ta strona poświęcona zostanie na omówienie losów reformy prywatyzacyjnej w latach 1994-1999. Początek tego okresu przypada na zmianę strategii przeprowadzania denacjonalizacji. Prywatyzacja czekowa została zastąpiona, w teorii, ...

Na niniejszej stronie zaprezentowane zostaną wydarzenia oraz metody jakimi kierowali się rosyjscy reformatorzy w pierwszym okresie transformacji gospodarki, zaraz po rozpadzie Związku Radzieckiego. Samo przedstawienie faktów byłoby niewystarczającym świadectwem tamtych czasów, dlatego omówione będą także mechanizmy wprowadzania reform, alternatywne programy uzdrowienia sytuacji ekonomicznej kraju, a także szeroko rozumiana krytyka poczynać rządu, niejednokrotnie uniemożliwiająca realizację wytyczonych wcześniej celów.

Wraz z upadkiem Związku Radzieckiego na pierwszy plan wysunęło się pytanie dotyczące przyszłości niepodległych republik. W Rosyjskiej SFSR panowało powszechne przekonanie o konieczności wprowadzenia w życie radykalnych zmian, zarówno w życiu gospodarczym, jak i politycznym nowo powstającego państwa. Dzięki ostatecznemu upadkowi ZSRR, w naturalny sposób zostały określone granice terytorium, na terenie którego reformy te miały być wprowadzane w życie. Kolejną, nie mniej ważną konsekwencją rozpadu Związku Radzieckiego była zmiana obowiązujących priorytetów przy podejmowaniu kluczowych decyzji. O ile w czasach radzieckich najważniejsze były kryteria polityczne, o tyle na początku lat 90-tych kwestie gospodarcze zyskały pierwszeństwo. Właśnie na rok 1991 datuje się początek sytuacji, w której to wydarzenia w dziedzinach gospodarki i ekonomii w coraz mniejszym stopniu były efektem zawirowań politycznych, a coraz częściej miały bezpośredni wpływ na sytuację polityczną państwa. I nic w tym dziwnego skoro gospodarka istniejącego jeszcze w 1991 roku ZSRR stała na granicy bankructwa o czym dobitnie świadczy choćby spadek poziomu eksportu, będącego głównym źródłem dochodu państwa, aż o 33%.

 

Plan naprawy gospodarki

O ile dyskusje na temat zmiany ustroju i systemu ekonomicznego trwały w Rosji, zwłaszcza w obozie tzw. "radykałów" nieprzerwanie od roku 1989, to jednak aż do drugiej połowy 1991 roku nie wypracowana została żadna konkretna koncepcja przeprowadzenia pierwszych poważnych reform gospodarczych. Brak programu reform był również efektem niejednomyślności panującej w obozie radykałów. Przełomowym momentem we współczesnej historii Rosji było utworzenie w październiku 1991 roku, z inicjatywy prezydenta Borysa Jelcyna, nowego rządu. Jelcyn, posiadający jesienią 1991 roku poparcie większości w parlamencie, otrzymał nadzwyczajne uprawnienia na okres jednego roku. Na ich podstawie prezydent miał prawo samodzielnie utworzyć rząd, mianować ministrów bez zgody władzy ustawodawczej, zaś sam mógł stanąć na jego czele. Mając jedynie wybór pomiędzy naprawą gospodarki na dotychczasowej zasadzie scentralizowanego zarządzania oraz reformą polegającą na szybkiej konwersji do standardów gospodarki wolnorynkowej, obóz Jelcyna zdecydował się na to drugie rozwiązanie. W tym celu do składu rządu zaproszono, mało wówczas znanego, ekonomistę Jegora Gajdara. Już w roku 1990 dał się on poznać jako zwolennik tzw. "terapii szokowej", która zakładała przede wszystkim natychmiastowe przejście do gospodarki rynkowej przy jednoczesnej ostrej walce z inflacją i deficytem budżetowym Taka polityka miała zagwarantować stabilny rozwój. W centrum idei Gajdara tkwiło przekonanie, że wolny rynek jest jedynym środkiem mogącym wyprostować wadliwe funkcjonowanie znacjonalizowanej gospodarki. Zaś pierwszym krokiem jaki trzeba podjąć jest uwolnienie cen. W rządzie Jelcyna Gajdar zajął stanowisko wicepremiera oraz ministra finansów i gospodarki. Jak twierdzi Andrzej Skrzypek, Jelcyn postawił na Gajdara m.in. dlatego, że widział on możliwość reformy gospodarczej przy scenariuszu rozpadu imperium. Co ciekawe, Gajdar twierdził, że wzrost gospodarczy w żadnym kraju nie wziął się sam z siebie, zaś pojawiał się on jako wynik konkurencji z gospodarkami krajów wyżej rozwiniętych. Do składu rządu, na kluczowe pozycje weszli ponadto specjaliści: Aleksandr Szochin i Anatolij Czubajs, zaś jednym z doradców rządu został znany amerykański ekonomista Jeffrey Sachs. Jelcyn, mając na uwadze fakt, iż żaden z trzech ministrów odpowiedzialnych za reformowanie gospodarki Rosji nie posiada dostatecznego autorytetu by uzyskać poparcie parlamentu, zdecydował się osobiście przedstawić program działania nowego rządu.

Program rządu był w większości tożsamy z założeniami Gajdara, który z kolei opierał się na modelu "terapii szokowej" wypracowanym przez wspomnianego już J. Sachsa. Zgodnie z planem Gajdara w pierwszej kolejności zdecydowano się na liberalizację cen, następnie na wprowadzenie wolnego handlu i dopiero później na przeprowadzenie prywatyzacji przedsiębiorstw i mieszkań. Kluczowym założeniem była wiara w to, że ceny i rynek powinny wyselekcjonować towary, które zaspokajają potrzeby społeczeństwa, zaś odrzucić zbędne. Podstawową cechą nowej rosyjskiej gospodarki miała być także absolutna wolność dokonywania zakupów oraz zarządzania własnością prywatną. Cały proces liberalizacji gospodarki miał mieć, według założeń rządu, błyskawiczny przebieg, zaś chwilowe pogorszenie się stanu gospodarki i poziomu życia społeczeństwa miało potrwać najwyżej pół roku. W swoich planach rząd reformatorów zdecydował się na antyinflacyjny wariant "terapii szokowej". Zakładał on twardą politykę finansową, przewidującą bankructwo znacznej ilości nierentownych przedsiębiorstw i chwilowy lecz głęboki kryzys gospodarki narodowej. Rząd konsekwentnie opowiadał się przeciwko udzielaniu preferencyjnych kredytów upadającym przedsiębiorstwom, starając się tym samym, zlikwidować deficyt budżetowy i zahamować tempo inflacji. Zapoczątkowany przez rząd Jelcyna-Gajdara proces liberalizacji gospodarki oznaczał w rzeczywistości nie tylko uwolnienie cen, czy prywatyzację, ale był to przede wszystkim kluczowy moment w przejściu od gospodarki centralnie sterowanej do wolnorynkowej. Był to także milowy krok w demontażu struktur systemu totalitarnego, gdyż znacząco ograniczona została rola państwa w procesach regulujących gospodarkę kraju.

28 października 1991 po wystąpieniu B. Jelcyna jego rząd zyskał akceptację parlamentu, przede wszystkim dzięki ogromnemu autorytetowi i poparciu jakie posiadał nowy szef Rady Ministrów - B. Jelcyn. Podówczas nie było w parlamencie dostatecznych sił politycznych mogących przeciwstawić się nowemu rządowi. Nawet późniejszy najbardziej zagorzały krytyk rządu oraz jego metod Rusłan Chasbułatow nie opowiedział się przeciwko planowi reform Gajdara. W dodatku, wielu deputowanym wydawało się, że nie istniał plan alternatywny. W rzeczywistości obok planu Gajdara, często nazywanym też "Programem 91" , od roku 1990 istniała całościowa koncepcja reform post-radzieckiej Rosji autorstwa Grigorija Jawlińskiego i Stanisława Szatalina o nazwie "500 dni". W programie tym zaproponowano również liberalizację cen ale według autorów, miała ona być przeprowadzana etapami. Na samym początku powinny zostać uwolnione ceny na towary nie należące do grupy produktów pierwszej potrzeby co sprawiłoby, że cenę za reformy zapłaciliby w pierwszej kolejności najbogatsi Program ten, choć zdecydowanie mniej radykalny, nie był jednak przedmiotem dyskusji pod koniec 1991 roku.

 

Realizacja reformy liberalizacji gospodarki

Termin "terapia szokowa" adekwatnie odzwierciedla sytuację jaka miała miejsce zaraz po rozpoczęciu wprowadzania w życie programu rządu. Zgodnie z planem pierwszą reformą było uwolnienie cen od dnia 2 stycznia 1992 roku. Stało się to na podstawie dekretu prezydenta nr 297 z 3-go grudnia 1991 O mierach po liberializacji cen. Według wcześniejszych prognoz rządowych po tym zabiegu ceny powinny wzrosnąć mniej więcej trzykrotnie. Na podstawie tych szacunków rząd zdecydował się podnieść wysokość pensji w sferze budżetowej o 70% by sytuacja materialna społeczeństwa nie uległa zbytniemu pogorszeniu. Rząd uważał, że odpowiednią ceną za reformę będzie właśnie chwilowe pogorszenie warunków życia społeczeństwa, jednak w rządowych prognozach nie przewidziano, że po reformie tej ceny wzrosną, nie trzykrotnie, jak zakładano, a nawet dwunastokrotnie! W zaistniałej sytuacji wzrost zarobków o 70% był znikomy w porównaniu z realnym wzrostem cen. W efekcie większość obywateli znalazła się poniżej granicy ubóstwa. Dodatkowym ciosem dla społeczeństwa była utrata realnej wartości oszczędności zdeponowanych w kasach oszczędnościowych .

Niemal jednocześnie z przeprowadzeniem liberalizacji cen, rząd zdecydował się na ostateczne otwarcie gospodarki. Oznaczało to, że w Rosji po raz pierwszy od ponad 70 lat zezwolono na swobodny obrót towarami i usługami. Reforma ta likwidowała także państwowe monopole i wprowadzała wolną konkurencję. Jeszcze w listopadzie 1991 roku prezydent Jelcyn podpisał stosowną ustawę O liberalizacji wniesznieekonomicieskoj diejatielnosti na territorii RSFSR , dzięki której wszystkie podmioty gospodarcze w kraju mogły przeprowadzać operacje handlowe bez specjalnej rejestracji. Obywatele mogli swobodnie otwierać konta osobiste w bankach, zaś operacje wpłat-wypłat miały być dokonywane bez odgórnych pozwoleń i ograniczeń. Ważnym postanowieniem ustawy było stwierdzenie, że kurs rubla w stosunku do walut zagranicznych miał być od tej pory ustalany na podstawie praw popytu i podaży w obrocie międzybankowym, na aukcjach i giełdach. Dzięki takim regulacjom, gospodarka rosyjska w przeciągu pierwszego półrocza 1992 roku stała się jedną z najbardziej liberalnych na świecie .

Na krytykę działań rządu i prezydenta nie trzeba było długo czekać. Jako pierwsi ostrej krytyki dokonali wiceprezydent Aleksander Ruckoj oraz przede wszystkim przewodniczący Rady Najwyższej Rusłan Chasbułatow, który zarzucił Gajdarowi przeprowadzenie liberalizacji cen w warunkach absolutnego monopolu państwa w gospodarce oraz przy braku jakiejkolwiek wolnorynkowej infrastruktury . Pomimo ostrej krytyki na początku roku 1992 ekipa rządowa nie musiała się jeszcze liczyć z negatywną opinią Chasbułatowa, gdyż, jak twierdziła, nie reprezentował on wówczas konkretnej siły politycznej, a jego opinie miały charakter wyłącznie populistyczny. Jednak opozycja parlamentu wobec działań rządu rosła w siłę z każdym kolejnym miesiącem, przynoszącym coraz większy kryzys gospodarczy. Pierwsze ważniejsze tarcie na linii parlament-rząd miało miejsce podczas debaty budżetowej na rok 1992. Komisje parlamentarne zaproponowały zwiększyć wydatki budżetowe o 276 mln rubli w celu likwidacji różnicy pomiędzy realnym wzrostem cen, a dochodami ludności. Poprawka ta przekreśliłaby starania rządu by budżet był bezdeficytowy, a co za tym idzie stawiała pod znakiem zapytania istotę reform Gajdara. W czasie dyskusji z parlamentem Gajdar zasłonił się wymaganiami Międzynarodowego Funduszu Walutowego, dotyczącymi minimalizacji deficytu budżetowego. Spełnienie tych warunków pozwoliłoby Rosji otrzymać za pośrednictwem MFW kredyty zagraniczne na zakup ziarna. Było ono niezbędne by uniknąć głodu wśród ludności i wybicia całego pogłowia bydła. Kolejny kryzys pomiędzy władzą wykonawczą i ustawodawczą wybuchł krótko po publikacji, w marcu 1992 roku, Memorandum do międzynarodowych instytucji finansowych, w którym to mowa była o planach uwolnienia cen na surowce energetyczne. Równocześnie opublikowano wyniki z przeprowadzenia reformy cenowej: przez pierwsze dwa miesiące 1992 roku uwolniono aż 90% cen, do końca marca planowano uzyskać pełną liberalizację cen. Rząd chciał zlikwidować subsydia dla przedsiębiorstw, a także zminimalizować deficyt budżetowy. Reakcja Rady Najwyższej była stanowcza. Parlamentarzyści, niejednokrotnie związani z lobby przemysłowym zdawali sobie sprawę, że dalsza liberalizacja cen, zwłaszcza w sektorze paliwowym, może odbić się negatywnie na ich partykularnych interesach. W związku z tym na VI zjeździe Deputowanych Ludowych, który odbył się w kwietniu 1992r. opozycja zażądała od prezydenta nowej ustawy o Radzie Ministrów i przedstawienia kandydatury nowego premiera. Kryzys zażegnano dokonując zmian w składzie rządu - powołano do niego m.in. Wiktora Czernomyrdina, który zajął stanowisko wicepremiera ds. kompleksu paliwowo-energetycznego. Zmiana ta, była poważną polityczną porażką Gajdara. Czernomyrdin, w przeciwieństwie do swojego poprzednika - Władimira Łopuchina - nie opowiadał się za uwolnieniem cen na nośniki energii. Z kolei Gajdar liberalizację sektora energetycznego uważał za kluczowy moment realizacji jego planu reform.

Na początku lata 1992 roku w parlamencie zawiązał się swoisty blok o poglądach proinflacyjnych. Posiadał on silne poparcie ze strony sektora produkcyjnego, społeczeństwa oraz mass-mediów. Dzięki zwarciu sił opozycja dążyła do złagodzenia polityki kredytowej. Przełomowym momentem w nowym sporze była decyzja pełniącego obowiązki prezesa Banku Centralnego Wiktora Gieraszczenki z 28 lipca 1992 o udzieleniu preferencyjnych kredytów państwowym przedsiębiorstwom na pokrycie długów. Należy zwrócić uwagę, że Bank Centralny był wówczas zależny od Rady Najwyższej. Krok ten przekreślał założenia prowadzonej dotychczas polityki monetarnej J. Gajdara, która miała na celu zmniejszenie tempa wzrostu masy pieniężnej w gospodarce by z kolei zahamować wzrost inflacji i doprowadzić do stabilizacji. Dzięki udzieleniu kredytów masa pieniężna wzrosła nie o 11%, ale aż o 28%. Tym samym nastąpił kolejny wzrost inflacji pociągający za sobą spadek wartości rubla, oddalający w czasie stabilizację finansowo-monetarną, a także złudne okazały się oczekiwania likwidacji deficytu budżetowego. Była to cena poniesiona przez rosyjską gospodarkę za uratowanie części przedsiębiorstw i zahamowanie wzrostu niezadowolenia społecznego. Innym problemem było utrzymywanie wciąż strefy radzieckiej rublowej. Reformy przeprowadzane w Rosji traciły swój impet gdyż system monetarny obejmował także inne kraje b. ZSRR. Wprawdzie planowano wprowadzenie rubla rosyjskiego jeszcze na początku 1992 roku, jednak hiperinflacja spowodowała odłożenie w czasie tych zamiarów. Nastąpiła więc "nacjonalizacja" rubra radzieckiego. Mechanizm racjonalnego obiegu waluty pomiędzy Rosją i pozostałymi krajami WNP zaczął faktycznie obowiązywać dopiero pod koniec roku 1992. Z tego powodu budżet rosyjski stracił kilkaset miliardów rubli, co w jeszcze większym stopniu utrudniało, i tak ciężką sytuację finansów państwa.

Według niektórych ekonomistów działanie m.in. Banku Centralnego sprawiły, iż tak zwanego "Roku Reform Gajdara" nie można nazywać mianem "terapii szokowej". Krok podjęty przez W. Gieraszczenkę był z pewnością zaprzepaszczeniem działań rządu i choć został odebrany przez znaczną część społeczeństwa, a przede wszystkim pracowników przedsiębiorstw entuzjastycznie to w rzeczywistości skazywał całą gospodarkę, w tym również pozornych beneficjentów na dłuższą niż zakładano stagnację i kryzys. Rząd twardo trzymając się modelu "terapii szokowej" pragnął utrzymać konsekwentną politykę monetarną, a ceną za to miało być bankructwo wielu przedsiębiorstw. Trzeba jednakże pamiętać, że w połowie roku 1992 w siłę urosła tzw. "koalicja dyrektorska", która wywierała coraz mocniejszy nacisk nie tylko na Radę Najwyższą ale także na rząd i prezydenta. Funkcjonowało kilka mocnych grup nacisku, z których najsilniejszym było lobby agrarne. Zmusiło ono rząd do trzykrotnego zawyżenia cen skupu zboża oraz udzielenia sektorowi rolniczemu kredytów na sumę 1 bln. rubli.

Korekta kursu rządu

Porażka jaką poniosła w starciu z Radą Najwyższą ekipa rządząca skłoniła obóz Gajdara do podjęcia kroków mających na celu odbudowanie poparcia społecznego, a także doprowadzenie do rozbicia powstałej w parlamencie koalicji antyrządowej. Pierwszemu zadaniu miały służyć dwa programy: prywatyzacyjny i socjalny. W związku z tym, że prywatyzacja jest procesem niezwykle złożonym, zdecydowano się poświęcić jej osobną stronę, by móc przeanalizować mechanizmy i przebieg denacjonalizacji własności. Jeśli zaś chodzi o program socjalny to głównym jego składnikiem była reforma przeprowadzona odgórnie przez prezydenta Jelcyna, mająca na celu podwyższenie zarobków społeczeństwa o 150%. Ponadto państwo zapewniało ochronę osobom najuboższym, zwiększono emerytury, renty inwalidzkie, a także stypendia studenckie. Reforma prezydencka, choć sprzeczna z dotychczasową polityką rządu była jednak konieczna. Z jednej strony rząd zyskiwał sobie sympatię społeczeństwa, z drugiej jednak, starał się także amortyzować straty poniesione przez społeczeństwo w wyniku drugiej fali wzrostu inflacji.

Opozycja, mająca w drugiej połowie 1992 roku znaczną przewagę w parlamencie stała się dla rządu niezwykle niebezpieczna. Większość przeciwników kursu reform Gajdara skupiło się wokół przewodniczącego Rady Najwyższej, R. Chasbułatowa, który był zwolennikiem m.in deficytowego budżetu, zmniejszenia podatku VAT z 28 do 20%, a także zastąpienia idei prywatyzacji bezpłatnym przekazaniem przedsiębiorstw kolektywom pracowniczym. Jednak Chasbułatow zdobywał poparcie parlamentarzystów nie tylko populistycznymi hasłami, ale przede wszystkim przekazywaniem do dyspozycji deputowanych luksusowych mieszkań, samochodów, czy też umożliwianiem atrakcyjnych wyjazdów zagranicznych.

Areną, na której rozegrała się bezpośrednia konfrontacja pomiędzy rządem Gajdara, a przeciwnym mu parlamentem, była VII sesja Zjazdu Deputowanych Ludowych, która odbyła się na początku grudnia 1992 roku. Decydującym o kształcie debaty elementem było podanie do publicznej wiadomości pierwszych efektów reform 1992 roku. Były one niekorzystne dla reformatorów. Zanotowany spadek produkcji w pierwszych trzech kwartałach wyniósł niemalże 20%. Jedynie te gałęzie gospodarki, które produkowały wyroby pierwszej potrzeby (chleb, makaron, sól) nie odnotowały spadku produkcji. Świadczyło to przede wszystkim o skrajnym zubożeniu społeczeństwa, które było teraz stać jedynie na podstawowe produkty żywieniowe.

Pierwotnym celem uczestnictwa prezydenta Jelcyna w obradach było załagodzenie konfliktów i doprowadzenie do kompromisu mającego dać rządowi przynajmniej rok czasu na korektę działań i pogodzenie różnych interesów. Parlament jednak stanowczo żądał ustąpienia J. Gajdara ze stanowiska. Borys Jelcyn niezadowolony z oporu ze strony deputowanych, w dramatycznym wystąpieniu z 10 grudnia skierowanym głównie do obywateli, oskarżył Radę Najwyższą o sabotaż działań rządu i reakcyjność. Ponadto zaproponował przeprowadzenie w styczniu 1993 roku referendum, w którym Rosjanie mieliby się wypowiedzieć i zdecydować komu mają zamiar powierzyć zadanie wyprowadzenia kraju z kryzysu. Schodząc z trybuny Jelcyn poprosił swoich zwolenników w parlamencie o opuszczenie sali obrad i tym samym zerwanie kworum. Zdezorientowani deputowani nie zareagowali na ten apel i ostatecznie salę opuściła nieznaczna część parlamentarzystów.

Reakcją na wystąpienie prezydenta była ostra krytyka jego poczynań dokonana przez większość Rady Najwyższej. Jelcyna oskarżono o nadużywanie pełnomocnictw konstytucyjnych i o osłabianie władzy ustawodawczej. Konflikt zażegnał na krótki czas Prezes Sądu Konstytucyjnego Walerij Zorkin. Zaapelował on do obu zwaśnionych stron o porozumienie służące społeczeństwu i dobru narodowemu. Kompromis jaki wypracowano zakładał: prawo prezydenta do wysuwania kandydatury premiera, jednak prezydent miał przedstawić Zjazdowi aż trzech kandydatów, a Zjazd miał prawo do wyboru jednego z nich. W rzeczywistości Jelcyn przedstawił parlamentowi pięciu kandydatów. Ostatecznie na stanowisko premiera został wybrany W. Czernomyrdin, który w głosowaniu wyprzedził co prawda Gajdara o ponad 200 głosów, to jednak uzyskał nieznacznie mniejsze poparcie deputowanych niż sekretarz Rady Bezpieczeństwa Jurij Skokow. Gdy jednak Jelcyn oficjalnie zaproponował Czernomyrdina na stanowisko premiera parlament zaakceptował go. W składzie dotychczasowej Rady Ministrów wprowadzono niewielkie zmiany. Brakowało w niej jednak miejsca dla Jegora Gajdara.

Efekty reformy

Ocena rezultatów "Roku Gajdara" nie jest jednoznaczna. Rosyjskie społeczeństwo jest wyraźnie podzielone na tych, którzy poparli działania rządu w 1992 roku, i na tych, którzy byli im przeciwni. Podział na zwolenników i przeciwników reformy jest niemalże tożsamy z podziałem na tych, którzy zyskali, i tych, którzy ucierpieli na transformacji gospodarki. W związku z tym, opinie na temat metod wprowadzania reformy, a także jej istoty są skrajnie rozbieżne.

Zwolennicy rządu Gajdara za największy sukces wskazują wprowadzenie w Rosji zasad wolnego rynku. Zliberalizowanie cen poskutkowało pojawieniem się na sklepowych półkach wszelkich towarów. Co prawda obywateli nie było stać na zakup tych dóbr, ale, jak twierdzą "gajdarowcy", sama świadomość możliwości dokonania zakupów była impulsem dla ludzi do pracy i tym samym, do zarabiania pieniędzy. To z kolei miało zapoczątkować wzrost produkcji we wszystkich sferach. Miał to być naturalny ciąg przyczynowo-skutkowy. Ekipa rządowa twierdziła, że prowadzenie restrykcyjnej polityki monetarnej w pierwszej połowie roku było kluczem do rozwiązania ogromnej ilości problemów rosyjskiej gospodarki, czego przykładem może być choćby umocnienie się pozycji rubla. Dzięki stabilizacji waluty zaczęła zanikać, szkodliwa dla finansów publicznych, wymiana barterowa, obecna powszechnie jeszcze na początku roku 1992. Reformatorzy zgodnie twierdzą, że przez działania Banku Centralnego zahamowany został proces uzdrawiania gospodarki. Za duże osiągniecie należy również uznać uruchomienie na masową skalę procesu prywatyzacji, który zostanie szczegółowo opisany w dalszej części niniejszej pracy. Reforma Gajdara miała wpływ nie tylko na rosyjską gospodarkę, odcisnęła ona swoje piętno także na mentalności obywateli. Ludzie wychowani w socjalizmie przyzwyczajeni byli do kolektywistycznego sposobu zarządzania majątkiem, natomiast teraz, po reformie rynkowej, zmuszeni byli do zmiany sposobu patrzenia i zarządzania własnością. Nowe warunki ekonomiczne wymusiły na obywatelach przede wszystkim postawę kapitalistyczną i indywidualistyczną. Warto również zauważyć, że rosyjscy reformatorzy na początku roku 1992 roku, gdy podejmowano najbardziej drastyczne środki ekonomiczne nie posiadali formalnego wsparcia ze strony MFW, co przełożyło się na brak możliwości zaciągnięcia zewnętrznego kredytu. Głównie z tego powodu nie istniał w Rosji fundusz stabilizacyjny, taki jak w Polsce czy Czechosłowacji, który mógłby złagodzić negatywne skutki liberalizacji gospodarki.

Omawiając negatywne skutki reform 1992 roku na pierwszy plan wysuwa się problem ceny jaką zapłaciło społeczeństwo za przeprowadzone zmiany. Hiperinflacja, która w zależności od metod badania, sięgnęła w 1992 roku od 1533% do 2508% spowodowała m.in. utratę wszelkich oszczędności na rachunkach bankowych. W. Marciniak uważa, że nieprzeprowadzenie indeksacji indywidualnych oszczędności było najpoważniejszym błędem rządu Gajdara. Co prawda nastąpiła dewaluacja długu wewnętrznego, natomiast nie zaprzepaszczono szansę na stworzenie warstwy drobnych inwestorów i przedsiębiorców. Społeczeństwo straciło zaufanie do państwowych instytucji finansowych, na czym skorzystały mnożące się struktury piramid finansowych, które doprowadziły do kryminalizacji instytucji finansowych. Realne dochody społeczeństwa wyniosły na koniec 1992 roku ledwie 44% wartości z początku tegoż roku. Sprawiło to, że udział wydatków na jedzenie wyniósł pod koniec 1992 roku aż 60% budżetu przeciętnej rosyjskiej rodziny. Kolejnym negatywnym efektem reformy był spadek produkcji o 19% w porównaniu z rokiem 1991. Sprawiło to, że poziom produkcji spadł do poziomu z roku 1976, zaś jednocześnie poziom konsumpcji spadł do poziomu z lat 60-tych. Jedynie paliwowo-energetyczna gałąź przemysłu, którą, notabene opiekował się sam W. Czernomyrdin, nie odnotowała strat. Sprzyjało temu m. in. ciągłe osłabianie się kursu rubla wobec dolara.

Niestety, na tym nie koniec listy negatywnych zjawisk "Roku Gajdara". Nie udało się rządowi doprowadzić do, w miarę sprawiedliwego podziału dochodu narodowego. Zdecydowana większość wypracowanego dochodu została rozdzielona pomiędzy wąską elitę przedsiębiorców, kadr dyrektorskich czy też urzędników wysokiej rangi. Z kolei mniejsza część przypadła w udziale inteligencji, robotnikom i chłopom. Ucierpiała także rosyjska nauka, kultura i szkolnictwo, dla których nie przewidziano zwiększonych dotacji. Rezultatem fatalnej kondycji rosyjskiej nauki była masowa emigracja rosyjskich uczonych i naukowców, która w 1992 roku wyniosła aż 3500 osób.

Ciekawym zjawiskiem, które zaobserwowano w Rosji w 1992 roku był brak akcji masowego protestu. Sytuacja materialna społeczeństwa, jak wyżej wykazano, uległa radykalnemu pogorszeniu się, natomiast nie pociągnęło to za sobą fali strajków i protestów. O ile jeszcze w maju-czerwcu 1992, strajkowało 120-130 tys. pracowników to, w drugim półroczu miesięcznie protestowało nie więcej niż 10 tys. osób. Przyczyną takiego stanu był brak popularnych, masowych organizacji robotniczych, natomiast istniejące związki zawodowe były słabo związane z kadrą pracowniczą zakładów i dbały częściej o swoje interesy (w tym również polityczne), niż o dobro nieopłacanych robotników. Inną przyczyną był nieznaczny wzrost stopy bezrobocia, który wbrew oczekiwaniom rządu nie nastąpił na szeroką skalę. Spodziewano się, że reformy rynkowe pozbawią pracy co najmniej 6-12 mln osób, natomiast w rzeczywistości oficjalna liczba wyniosła nieco ponad 1 mln osób pozostających bez pracy. Według rządu nie doszło jeszcze w 1992 roku do przekształcenia się skrytego bezrobocia w oficjalne - chodzi przede wszystkim o osoby pozostające na bezterminowych, bezpłatnych urlopach.

Podsumowując pierwszy rok reform rynkowych w Rosji należy zwrócić także uwagę na narastanie społecznych kontrastów. Z jednej strony wzbogaciła się wąska warstwa osób związanych z handlem, przepływem kapitału bankowego, zyskali także skorumpowani urzędnicy państwowi, z drugiej strony ogromna część społeczeństwa zubożała, zaś klasa średnia, pomimo oczekiwań nie wykształciła się.

W sferze polityki największym przegranym reform był prezydent Jelcyn, który w znacznym stopniu stracił poparcie zarówno wśród społeczeństwa, jak i polityków. Spadek poparcia o ok. 20% i utrata większości w parlamencie to wysoka cena dla polityka, któremu przyszło zapłacić za podjęcie niepopularnych, acz koniecznych kroków. W dodatku narastający konflikt na linii prezydent-parlament doprowadzi w niedługim czasie do dramatycznych wydarzeń, grożących Rosji zejściu z drogi reform. Również sam Gajdar, który z nikomu nieznanego ekonomisty-teoretyka w przeciągu kilku miesięcy przekształcił się w symbol reform nie może mówić o osobistym sukcesie. Poniósł on polityczna odpowiedzialność reformy, których nie dano mu wprowadzić do końca. Natomiast krótkotrwałą popularność, zbudowaną przede wszystkim na populistycznej krytyce poczynań rządu, zyskali sobie R. Chasbułatow i A. Ruckoj. I to właśnie konfliktowi pomiędzy tracącym poparcie obozem prezydencko-rządowymi, a zyskującym je parlamentem, podporządkowane będą wydarzenia roku 1993. Zaś same reformy ekonomiczne ponownie zejdą w cień wydarzeń politycznych. 


UWAGA! Kopiowanie tego tekstu w całości lub w fragmentach bez zgody autora jest kategorycznie zabronione. Powyższe działanie narusza ustawę o prawie autorskim i podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Ponadto przepisywanie tekstu do swoich prac jest nie tylko nieuczciwe, ale także łatwo wykrywalne (systemy typu plagiat). Nie akceptujemy oszustów. W uzasadnionych przypadkach może zostać wyrażona zgoda na przedruk niniejszego tekstu. W tym celu proszę zwracać się do autora.

Aby ograniczyć nieuczciwe wykorzystywanie tego tekstu wszelkie przypisy zostały celowo usunięte.

Jeśli chcesz się powołać w swojej pracy na poniższy tekst - pamiętaj by umieścić odpowiednie przypisy.

 
 

Pomóż nam ulepszyć stronę!

  • Widzisz nieaktualne dane na stronie?
  • Możesz uzupełnić treść artykułów?
  • Chcesz opublikować własny artykuł?

 

Skontaktuj się z nami!

mapa rosja, ukraina

 
Copyright © 2001 - 2016 RosjaPL.info
 
Wszystkie prawa zastrzeżone!