2. Sytuacja prawna ludności ukraińskiej

 

Jednym z pierwszych dokumentów regulujących położenie prawne społeczności ukraińskiej w II Rzeczpospolitej był traktat mniejszościowy nazywany również dodatkowym traktatem wersalskim, został on podpisany 28 czerwca 1919 r. Postanowienia zawarte w jego art. 2,7,8,9 dotyczyły kwestii szczególnie istotnych. W art. 2 Rząd Polski zobowiązywał się wszystkim mieszkańcom bez różnicy urodzenia, narodowości, języka, rasy i religii udzielić zupełnej oraz całkowitej ochrony i wolności. Wszyscy mieszkańcy Polski mieli posiąść prawo swobodnego praktykowania każdej wiary, religii lub wierzenia, jeżeli te będą zgodne z porządkiem publicznym i dobrymi obyczajami. Art. 7 dotyczył równości wszystkich obywateli polskich bez różnicy rasy, języka bądź religii. Różnice religii, wierzeń lub wyznania nie powinny być przeszkodą w korzystaniu z praw cywilnych i językowych. Miano nie wprowadzać ograniczeń swobodnego używania przez obywateli polskich jakiegokolwiek języka. Obywatelom polskim posługującym się innymi językami niż polski, mimo ustanowienia przez Rząd języka ustawowego, należało stworzyć ułatwienia w używaniu ich języka w sądach42 .

Zgodnie z art. 8 obywatele polscy, należący do mniejszości etnicznych, religijnych lub językowych mieli prawo do zakładania, prowadzenia i kontrolowania instytucji dobroczynnych, religijnych, społecznych, szkół, zakładów wychowawczych oraz co ważniejsze, prawo do używania w nich własnego języka i swobodnego praktykowania swojej religii. W następnym art. 9 zobowiązano Rząd Polski do udzielenia odpowiednich ułatwień w sprawach nauczania publicznego w miastach i okręgach, gdzie był znaczny odłam obywateli języka innego niż polski. Dzieciom takich obywateli w szkołach początkowych miano zapewnić naukę w ich własnym języku, jednak miało to nie przeszkodzić we wprowadzeniu języka polskiego jako obowiązkowego. Z funduszy publicznych miano przyznawać pieniądze na cele wychowawcze, religijne lub dobroczynne w miastach i okręgach, gdzie zamieszkiwały znaczne odłamy mniejszości 43 .

Zawarty dnia 18 marca 1921 r. traktat pokojowy między Polską a Rosją i Ukrainą, nazywany w historiografii ryskim, regulował podobnie jak powyżej wymieniony dokument położenie mniejszości rosyjskiej, ukraińskiej, a także białoruskiej w Polsce. Zawarte w nim postanowienia nie były jednak zbyt precyzyjnie sformułowane. Przyznawał on osobom narodowości rosyjskiej, ukraińskiej i białoruskiej znajdującym się w Polsce zarówno uprawnienia narodowościowe jak i zabezpieczenie swobodnego rozwoju kultury, języka oraz wykonywania obrządków religijnych. Mniejszości miały posiadać w ramach ustawodawstwa wewnętrznego prawo pielęgnowania swojej kultury i tworzenia stowarzyszeń oraz związków. Państwo zobowiązało się do przestrzegania ustroju życia Kościoła oraz związków wyznaniowych. Kościoły i stowarzyszenia religijne miały posiąść prawo, w granicach prawodawstwa wewnętrznego, samodzielnego urządzania swego życia wewnętrznego. Przyznano im również prawo nabywania i użytkowania majątku ruchomego i nieruchomego niezbędnego do wykonywania obrządków religijnych oraz utrzymywania duchowieństwa i instytucji kościelnych44 . Podstawowym aktem prawnym, który regulował sytuację prawną Ukraińców w Polsce była konstytucja marcowa. Zgodnie z jej art. 95 zapewniano wszystkim mieszkańcom zupełną ochronę życia, wolności i mienia. W art. 109 konstytucji czytamy, że obywatel ma prawo zachowania swej narodowości i pielęgnowania swojej mowy oraz właściwości narodowych. Osobne ustawy państwowe miały zabezpieczyć mniejszościom pełny i swobodny rozwój ich właściwości narodowościowych przy pomocy autonomicznych związków mniejszości o charakterze publiczno-prawnym w obrębie związków samorządu powszechnego. Państwo w stosunku do działalności tych związków posiadało prawo kontroli oraz uzupełnienia w razie potrzeby ich środków finansowych45 . Kolejny artykuł, 110 przyznawał obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowościowych, wyznaniowych lub językowych równe prawo z innymi obywatelami do zakładania, nadzoru i zawiadywania przy udziale własnych środków zakładami dobroczynnymi, religijnymi, społecznymi i szkołami oraz innymi zakładami wychowawczymi. Używać w nich miano swobodnie swej mowy i wykonywać przepisy swej religii46 . Swobodę publicznych i prywatnych praktyk religijnych, o ile są one zgodne z porządkiem publicznym i dobrymi obyczajami zapewniał art. 111. W konstytucji był również zapis w art. 96 o równości obywateli polskich wobec prawa i dostępie do urzędów publicznych na warunkach prawem przypisanych47 . Dla Ukraińców grekokatolików i prawosławnych, a te wyznania stanowiły wśród nich zdecydowaną większość, istotne były art. 113 i 115. Pierwszy z nich wskazywał, że każdy związek religijny uznany przez państwo ma prawo urządzić zbiorowe i publiczne nabożeństwa, samodzielnie prowadzić swe sprawy wewnętrzne, posiadać i nabywać majątek ruchomy i nieruchomy, zarządzać nim i rozporządzać. Związek religijny nie mógł jednak stawać w sprzeczności z ustawami państwa. Z powyższym związany był art. 115, w którym czytamy, że kościoły mniejszości religijnych i inne prawnie uznane związki religijne rządzą się same własnymi ustawami, których uznania państwo nie odmówi, o ile nie zawierają postanowień sprzecznych z prawem. Stosunek państwa do tych Kościołów i wyznań miał być ustalony na drodze ustawowej po porozumieniu się z ich prawnymi reprezentacjami48 .

Kolejnym ważnym elementem normującym położenie prawne ludności ukraińskiej w Polsce były ustawy językowe49 :

  • ustawa z 31 lipca 1924r. – o języku państwowym i języku urzędowania rządowych i samorządowych władz administracyjnych,

  • ustawa z 31 lipca 1924r. – o języku urzędowania sądów, urzędów prokuratorskich i notariatu,

  • ustawa z 31 lipca 1924r. – zawierająca niektóre postanowienia organizacji szkolnictwa.

Pierwsza z nich oraz rozporządzenie wykonawcze do niej z dnia 24 września 1924 r. normowały uprawnienia języka ukraińskiego. Zgodnie z nimi na obszarze województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego i poleskiego władze samorządowe i urzędy administracyjne I i II instancji przyjmować miały od obywateli polskich narodowości ukraińskiej podania i oświadczenia ustne w języku ukraińskim. W województwach lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim odpowiedzi na takie podania miały być formułowane w języku ukraińskim i państwowym. Na obszarze województw wołyńskiego i poleskiego odpowiedzi udzielane miały być w języku państwowym, dopuszczono jednak na życzenie stron odpowiedzi w dwóch językach. Na wyżej wymienionym obszarze organy samorządu terytorialnego mogły w myśl własnej uchwały prowadzić korespondencję w języku ukraińskim z organami innego samorządu terytorialnego50 .

Kolejna ustawa z dn. 31 lipca 1924r. o języku urzędowania sądów, urzędów prokuratorskich i notariatu wraz z okólnikiem Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 września 1924 r. w sprawie wykonania tej ustawy postanawiała, że w województwach: lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim, wołyńskim i poleskim służyć będzie obywatelom polskim narodowości ukraińskiej prawo używania języka macierzystego w sądach oraz urzędach prokuratorskich. W przypadkach, gdy Sąd Najwyższy był instancją od wyroków sądów, które miały siedzibę w lwowskim okręgu Sądu Apelacyjnego Ukraińcy mogli żądać, aby wyroki, orzeczenia oraz inne postanowienia były sporządzone w dwóch językach. Podobnie sytuacja przedstawiała się w przypadku sędziów śledczych, pisarzy i komorników. Język ukraiński jako macierzysty mógł być używany słownie w sądach i urzędach prokuratorskich. Pisemne wnioski, skargi, podania oraz inne pisma sądy i urzędy prokuratorskie przyjmować miały w języku macierzystym. Ustawa dawała również adwokatom możliwość używania języka ukraińskiego podobnie i notariuszom przy sporządzaniu aktów prawnych zakładając, że działać będą na obszarze województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego bądź poleskiego51 .

Ustawa zawierająca niektóre postanowienia o organizacji szkolnictwa z dnia 31 lipca 1924 r. wraz z rozporządzeniem wykonawczym do tej ustawy z dnia 7 stycznia 1925 r. dotyczyła oprócz publicznych szkół powszechnych również seminariów państwowych, szkół średnich, ogólnokształcących i zawodowych. Ustawa zezwalała na zakładanie w całej Rzeczypospolitej szkół prywatnych dla dzieci społeczności ukraińskiej z wykładowym językiem ukraińskim. Wprowadzono odmienne zasady w organizacji szkolnictwa państwowego na terenie województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego, wołyńskiego, poleskiego, nowogródzkiego, wileńskiego a także powiatów grodzieńskiego i wołkowyskiego. Wyrazem współżycia ludności odmiennej narodowościowo miała być „szkoła wspólna, wychowująca we wzajemnym szacunku dzieci narodowości polskiej i niepolskiej”52 .

Nauka w języku macierzystym mogła być prowadzona, jeżeli wcześniej zostały złożone podania rodziców bądź opiekunów z żądaniem nauczania w tym języku.

W przypadku publicznych szkół powszechnych wymagane było, aby rodzice bądź opiekunowie, co najmniej czterdziestu dzieci należących do jednego obwodu szkolnego złożyli podania. Szkoła musiała leżeć w gminie, której co najmniej 25% ludności było narodowości, w której języku domagano się prowadzenia lekcji. W państwowych szkołach średnich, aby wprowadzić naukę w języku ukraińskim bądź białoruskim wymagano, żeby podania złożyło 150 rodziców bądź opiekunów. W szkołach zawodowych państwowych podania z żądaniem nauki w języku ukraińskim lub białoruskim miały reprezentować 40% stanu uczniowskiego53 .

Zgodnie z okólnikiem Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego nr 2334/27 z dnia 12 kwietnia 1927 r. w szkołach z państwowym i niepaństwowym językiem nauczania przestrzegać miano, aby napisy i ogłoszenia kierowane do uczniów i rodziców sporządzone były w dwóch językach. Podobnie sprawa miała wyglądać ze świadectwami i zarządzeniami szkolnymi z tą tylko różnicą, że wystawiać je miano w dwóch językach na życzenie rodziców. Na wniesione w języku niepaństwowym podania i pisma szkoła miała odpowiadać w języku podania. Okólnik przewidywał możliwość używania języka niepaństwowego danej szkoły na radach pedagogicznych, konferencjach szkolnych, a także prowadzenia ksiąg i akt szkolnych w dwóch językach54 .

W Galicji Wschodniej do czasu uchwalenia ustaw językowych w 1924 r. obowiązywały rozstrzygnięcia prawne z czasów austriackich. Generalnie należy stwierdzić, że stanowiły one źródło napięć, gdyż stawiały język ukraiński na równi z polskim. Strona polska nie chcąc tworzyć wyjątków odpowiadała na pisma składane w języku ukraińskim po polsku. Składając protesty na takie postępowanie Ukraińcy mogli powoływać się na ustawę zasadniczą z dnia 21 grudnia 1867 r. o równouprawnieniu w kraju wszystkich języków używanych w szkole, urzędzie i życiu publicznym, ustawę z dnia 22 czerwca 1867 r. o języku wykładowym w szkołach i na szereg zarządzeń w sprawie składania i przyjmowania podań oraz prowadzenia korespondencji urzędowej w jednym z używanych w kraju języków55 . W zaborze rosyjskim ludność ukraińska nie posiadała uprawnień narodowych. Kwestie obywatelstwa wśród obywateli austriackich regulowały art. od 70 do 82 traktatu w St. Germain, obywateli rosyjskich art. IV traktatu ryskiego. Wszystkich obywateli dotyczył „mały traktat wersalski” i ustawa polska z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie, która przyznawała prawo do obywatelstwa każdemu, komu przysługiwało ono na podstawie traktatów.

Według „małego traktatu wersalskiego” obywatele austriaccy nabywali obywatelstwo polskie przez przynależność do gminy według stałego miejsca zamieszkania. Pomijając go mogli nabyć obywatelstwo przez urodzenie i drogą opcji. Otrzymanie obywatelstwa polskiego przez obywateli rosyjskich następowało w przypadku, gdy posiadali prawo lub byli zapisani do ksiąg stałej ludności byłego Królestwa Polskiego, ewentualnie, jeżeli byli zapisani do gminy wiejskiej lub miejskiej bądź do organizacji stanowych na obszarze byłego cesarstwa rosyjskiego, który wszedł w skład państwa polskiego. Taką drogę przewidywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r., zaś traktat ryski dawał możliwość zyskania obywatelstwa przez opcję. Polegało to na tym, że mieszkańcy terenów wschodnich uznani za obywateli polskich, w określonym terminie mogli zgłosić akces do obywatelstwa rosyjskiego lub ukraińskiego. Mieszkańcy Kresów Wschodnich nie mieli obowiązku zgłaszania swej przynależności do obywatelstwa polskiego. Państwo zobowiązało nie ingerować w sprawy ustroju i życia Kościoła oraz związków wyznaniowych. Kościoły i stowarzyszenia religijne miały posiąść prawo w granicach prawodawstwa wewnętrznego samodzielnego urządzania swego życia wewnętrznego. Przyznano im również prawo nabywania i użytkowania majątku ruchomego i nieruchomego niezbędnego do wykonywania obrządków religijnych oraz utrzymywania duchowieństwa i instytucji kościelnych56 . Zagadnieniem, które ściśle wiązało się ze statusem prawnym ludności ukraińskiej w II Rzeczypospolitej była sprawa przynależności do państwa polskiego Galicji Wschodniej. Zgodnie z decyzją Rady Ministrów Spraw Zagranicznych Państw Sprzymierzonych i Stowarzyszonych podjętą 25 czerwca 1919 r. Galicja Wschodnia została oddana w tymczasowy zarząd Polski. Postawiono jednak jako warunek przyznanie autonomii terytorialnej, a ludność zamieszkująca wymieniony obszar winna mieć zapewnione swobody religijne, polityczne oraz prawo opowiedzenia się za przynależnością państwową. Podpisany 28 czerwca 1919 r. traktat wersalski wskazywał, że granice nie ustalone w traktacie będą precyzowane przez główne mocarstwa sprzymierzone i stowarzyszone w terminie późniejszym. Projekt charakteryzujący statut Galicji Wschodniej został złożony przez delegację polską do Komisji do spraw polskich 5 lipca 1919 r. Tekst umowy między mocarstwami sprzymierzonymi a Polską, w którym przyznano II Rzeczypospolitej 25-letni mandat na zarządzanie Galicją Wschodnią, pod warunkiem ustalenia na jej obszarze autonomii, został ostatecznie zatwierdzony 21 listopada 1919 r. Jednak już w grudniu delegacja polska zażądała od Rady Najwyższej zmiany decyzji i przyznania Polsce jako integralnej części Galicji Wschodniej. W związku z powyższym żądaniem Rada Najwyższa Mocarstw Sprzymierzonych postanowiła 22 grudnia 1919 r., że sprawa Galicji Wschodniej będzie jeszcze raz rozpatrzona57 . Oprócz strony polskiej roszczenia do Galicji Wschodniej wysuwały władze emigracyjne ZURL, które w kwietniu 1921 r. przekazały państwom Ententy swój projekt. Stanowiło to początek sporu prowadzonego na forum międzynarodowym. Rząd Polski nie czekając na ogłoszenie ostatecznej decyzji postanowił prowadzić politykę faktów dokonanych. W dniu 1 września 1921 r. dokonano podziału administracyjnego całego państwa, a przy tym i Galicji Wschodniej, tworząc województwa: lwowskie, tarnopolskie i stanisławowskie, zniesiono również urząd namiestnika. Łamiąc art. 91 traktatu z Saint Germain en Laye i uchwałę Ligi Narodów, według których Galicja Wschodnia nie należała do Polski, objęta została ona 30 września 1921 r. powszechnym spisem ludności58 . Ostatecznie aktem z 14/15 marca 1923 r. Rada Ambasadorów uznała wschodnie granice polski ustalone w traktacie ryskim i przyznała Polsce suwerenność nad Galicją Wschodnią. Przy uzasadnieniu decyzji zastrzeżono, że „warunki etnograficzne czynią koniecznym ustrój autonomiczny”59 . W słowach tych nawiązywano do ustawy Sejmu Rzeczypospolitej z 26 września 1922 r., dotyczącej zasad powszechnego samorządu wojewódzkiego, szczególnie województw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego.

 

 
 

 

Chcesz dowiedzieć się więcej? - Zapraszamy na FORUM!!! 
Tam zadasz pytanie, na które na pewno ktoś odpowie!

Pomóż nam ulepszyć stronę!

  • Widzisz nieaktualne dane na stronie?
  • Możesz uzupełnić treść artykułów?
  • Chcesz opublikować własny artykuł?

 

Skontaktuj się z nami!

mapa rosja, ukraina

 
Copyright © 2001 - 2016 RosjaPL.info
 
Wszystkie prawa zastrzeżone!