W okresie istnienia Związku Radzieckiego jednym z najczęściej zadawanych pytań dotyczy tego, kto w rzeczywistości rządził państwem. Oficjalna propaganda odpowiadała utartymi sloganami: "Cała władza w rękach Rad", czy też: "Partia - nasze kierownictwo". O ile w przypadku pierwszego hasła trudno doszukać się w nim rzeczywistego odbicia sytuacji politycznej w ZSRR, o tyle drugie hasło głoszące prymat partii w rządzeniu krajem jest jak najbardziej prawdziwe. Jednak sama partia jako instytucja również musiała być przez kogoś kierowana. I to właśnie nomenklatura jako cała klasa społeczna w rzeczywistości kierowała partią, a tym samym całym państwem.

Nomenklatura nie została wymyślona przez bolszewików. Zresztą podobnie jak "Tabela Rang" nie została wynaleziona przez Piotra I, gdyż uchwała ta została zapożyczona z ówczesnego ustawodawstwa Duńskiego, Szwedzkiego i po części Pruskiego. Zasługą Piotra I było zebranie istniejących za granicą przepisów i dostosowanie ich do warunków rosyjskich. Podobnie rzecz się ma z nomenklaturą, wiele pierwiastków tego ruchu można znaleźć w znanym od dawna pojęciu biurokracji i rosyjskim "czynowniczestwie". Tak więc, rosyjska nomenklatura ma swoje korzenie w okresie historii, który został przez partię bolszewików potępiony, zaś ich rewolucja miała doprowadzić do zmiany "wszystkiego co stare" na nową jakość. Jak się okazuje aspekty życia potępionego przez Rewolucję Październikową najdłużej przetrwały w samych elitach władzy, która miała być motorem przemian w Związku Radzieckim.

Cóż więc odróżnia nomenklaturę od klasycznej biurokracji? Podstawowym czynnikiem różniącym nomenklaturę od biurokracji jest jej stosunek do podejmowania decyzji. W systemie biurokratycznym urzędnicy są zobligowani do wykonywania rozkazów idących z góry, natomiast nomenklatura sama podejmowała decyzje i to te na najwyższym szczeblu. Innym wyróżnikiem tych dwóch systemów jest wewnętrzna struktura. W nomenklaturze brakuje czytelnej i usystematyzowanej hierarchii, w której istnieją z góry określone zasady awansu. Natomiast w nomenklaturze bardzo często zdarzają się różne, niespodziewane przemieszczenia określonych działaczy z pominięciem wielu stopni drabiny hierarchii. Inną kwestią jest profesjonalne podejście do wykonywanych obowiązków. W systemie biurokratycznym każdy urzędnik przypisany jest niejako do wykonywania określonej czynności, w której ta osoba jest wyspecjalizowana. Inaczej rzecz się ma w systemie nomenklatury, tam nie funkcjonowała odpowiednia zależność pomiędzy zdolnościami i wykształceniem działaczy a zajmowanym stanowiskiem. Skutkowało to bardzo często sytuacją, w której na poszczególnych stanowiskach znajdowały się osoby nie mające wystarczających kwalifikacji do sprawowania powierzonych im funkcji.

Dokładnej daty powstania nomenklatury nie da się jednoznacznie ustalić. Według części historyków na narodziny nomenklatury uważa się okres wojny domowej, kiedy to najważniejszym celem bolszewików było obsadzenie swoimi ludźmi kluczowych stanowisk w państwie, zaś później zaufanymi ludźmi Lenina zastępowało się urzędników zajmujących niższe stanowiska w strukturze państwa. Inni historycy twierdzą, że ojcem nomenklatury był Stalin i to właśnie w okresie jego dyktatury ukształtował się ten system.

Formowanie się nomenklatury jako państwowej klasy radzieckiej społeczności przebiegało w trzech etapach. Na początku powstała zdeklasowana organizacja zawodowych rewolucjonistów, która stała się zarodkiem nowej klasy. Kolejnym etapem było przejęcie władzy przez tę grupę ludzi. Zaś ostatecznym etapem było odsunięcie od władzy starych bolszewików i zastąpienie ich ludźmi Stalina. Z czasem gdy okazało się, że zawodowych rewolucjonistów jest zbyt mało by mianować ich na ważne dla partii stanowiska państwowe zaczęto uznawać za rewolucjonistów te osoby, które podczas wojny domowej opowiedziały się po stronie bolszewików. Zresztą, w okresie tak burzliwym i obfitującym w różne wydarzenia polityczne i społeczne zasługi można było przypisywać dosłownie każdemu. Z czasem, gdy sytuacja zaczęła się stabilizować, zwłaszcza po wprowadzeniu w życie Nowej Ekonomii Politycznej przed partią pojawił się problem odpowiedniego doboru ludzi, którzy mieli piastować stanowiska w aparacie państwowym. W Związku Radzieckim kryterium doboru kadr nie stały się umiejętności lecz "cechy polityczne". To właśnie odpowiednie poglądy (a często i ich brak prowadzący do zupełnego podporządkowania się kierownictwu) były przepustką dla setek niewykwalifikowanych osób do zajmowania odpowiedzialnych stanowisk w strukturach państwa radzieckiego.

Naznaczenie ludzi na stanowiska stało się w krótkim okresie czasu domeną Stalina i kierowanego przezeń aparatu partyjnego. Nie bez przyczyny Stalin był określany mianem "towarzysza Kartotekowa". I to właśnie on decydował o awansach i degradacji pracowników zarówno bezpośrednio zależnych od niego, jak i tych pracujących we wszelkich komórkach partyjnych w odległych rejonach Związku Radzieckiego. W roku 1923 podczas XII zjazdu partii Stalin powiedział, że pracowników należy dobierać tak, aby mogli oni wykonywać i wprowadzać w życie polecenia i dyrektywy a także przyjmować te odgórne polecenia jak swoje własne.

Chociaż w pierwszej połowie lat 20-tych tysiące działaczy partyjnych utworzyło nowy system biurokratyczny to jednak nie miał on odzwierciedlenia w dokumentach normatywnych. Za datę oficjalnego ustanowienia nomenklatury w świetle prawa można uznać dzień 11 czerwca 1923 roku kiedy to Orgbiuro Komitety Centralnego przyjęło ustawę "O naznaczeniach". Postanowienie to zostało przygotowane przez specjalną komisję, której przewodniczyli Kaganowicz i Mołotw. Dwa lata później przepisy dotyczące mianowania pracowników na stanowiska zostały znacznie rozszerzone. Wówczas pojawiły się tzw. "listy", czyli dokumenty ukrywające rzeczywiste prawa i panujące stosunki w najwyższych kręgach władzy. Ustalenie tych "listów" nie było tylko i wyłącznie procedurą techniczną - był to akt wyodrębnienia zamkniętego kręgu warstw panujących i daleko idących kompetencji. Początkowo nomenklatura dzielił się na dwie "listy". Pierwsza określała stanowiska, na które kandydatów mianowało Politbiuro KC, natomiast druga lista zawierała spis stanowisk, na które urzędnik był mianowany za zgodą Działu kadr KC. W roku 1925 do pierwszej listy dodaje się spis "szczególnych stanowisk" - o naznaczeniu na takie stanowisko decydowały specjalne komisje. Funkcje nie mieszczące się w żadnej z list zostały z czasem nazwane resortową nomenklaturą nr 3. W ich przypadku decyzja o mianowaniu na takie stanowisko zależała od wewnętrznych "list" obowiązujących w danej instytucji.

Kierownictwa lokalnych instytucji były ustanawiane i likwidowana przez postanowienia miejscowych komórek partyjnych. Zaś nomenklatura nie zamykała się w kręgach państwowych urzędów ale także dotyczyła społecznych organizacji, np. związków zawodowych. Dzięki panującym zasadom udało się Stalinowi ogarnąć swoją władzą wszystkie elementy zbiurokratyzowanego państwa. Podlegały mu wszelkie instytucje, nawet te, które teoretycznie powinny być niezależne i stać częściowo w opozycji w stosunku do władz. Stalin w pełni kontrolował listy nr 1 i 2 oraz częściowo listą nr 3. W wielu urzędach, czy też instytucjach kierownicze stanowiska zajmowali zaufani ludzie Stalina, którzy posiadali tam nieograniczoną władzę i byli zależni jedynie od Sekretarza Generalnego. Przykładem może być NKWD, w którym to panowie Jagoda, Jeżow oraz Beria byli zupełnie oddani Stalinowi, wykonywali jego polecenia, zaś w swoim resorcie dysonowali wszelkimi dostępnymi organami. W ten sposób zbudowana w dużej mierze przez Stalina nomenklatura stała się podstawą państwa totalitarnego i kontrolowała wszystkie sfery życia. Nomenklatura jako zamknięta kasta stała się własnością władzy, najwyższego kierownictwa oraz ideologii.

Od momentu ostatecznego ukształtowania się systemu w latach 30-tych aż do koca lat 80-tych nomenklatura była tylko nieznacznie modernizowana, zaś jej kompetencje cały czas były rozszerzane. Nie ustawały próby udoskonalania procedur panujących wewnątrz tego systemu. Zajęto się tym zaraz po zakończeniu wojny. W roku 1946 zostały wprowadzone zmiany w nomenklaturze. Wprowadzono takie cechy jak: planowość, regularne szkolenie oraz sprawdzanie umiejętności pracowników, utworzono rezerwy do awansu, a także ścisły regulamin dotyczący zasad mianowania i degradacji urzędników. Rozszerzono również kompetencje nomenklatur związkowych republik, krajów czy regionów. Po XIX zjeździe WKP(b), ostatnim, w którym brał udział Stalin system nomenklatury znowu został uzupełniony. Jednak były to już tylko i wyłącznie drobne poprawki i udoskonalenia. Bo tak naprawdę nomenklatura już trwale trzymała władzę nad społeczeństwem.

Wraz z przyjściem do władzy Breżniewa nastąpił nowy okres w rozwoju nomenklatury. Przede wszystkim zmieniła się struktura społeczna aparatu państwowego. Do roku 1970 jednym z najważniejszym czynników działających w systemie władzy było pochodzenie klasowe. Do roku 1970 zdecydowana większość, bo aż 70% członków Komitetu Centralnego KPZR wywodziło się z rodzin chłopskich i niewykwalifikowanych środowisk robotniczych. Dzięki temu możliwe były takie cechy jak jednomyślność, bezwzględne podporządkowanie się nakazom idącym z góry, czy też bezczynność i oczekiwanie na te rozkazy. Natomiast po roku 1970 stopniowo znika z danych biograficznych członków najwyższych aparatów państwowych rubryka "pochodzenie" - oczywiście proces ten zachodzi bez najmniejszego rozgłosu. Było to związane przede wszystkim z pojawieniem się nowej klasy "urzędników". Co ciekawe, breżniewowska nomenklatura posiadała wykształcenie techniczne, wojskowe, rolnicze, brakowało zaś prawników. Ich profesjonalne zwyczaje były szczególnie niebezpieczne dla kolektywnego reżimu.

Należy zwrócić uwagę, że sytuacja człowieka nomenklatury okresu breżniewizmu była znacznie bardziej komfortowa niż kilkadziesiąt lat wcześniej gdy u władzy był Stalin. Za czasów stalinowskich dostać się na kierownicze stanowiska było równie łatwo jak i z tych stanowisk zostać usuniętym. Z tym, że usuniecie najczęściej oznaczało całkowite unicestwienie człowieka. Usuwaniu urzędników oraz wprowadzaniu poczucia strachu służyły systematyczne czystki w aparacie partyjnym. Stałe poszukiwanie wrogów narodu oraz szkodników Związku Radzieckiego miało na celu uświadomienie pozostałym przy życiu, że jedynie całkowitą posłusznością i zaniechaniem własnych inicjatyw można liczyć na łaskę władz. Represje, które dotknęły wszystkie warstwy nomenklatury radzieckiej sprawiały, że los człowieka nomenklatury był zależny nie tylko od władz odpowiedniej instytucji ale przede wszystkim zależał od organów ścigania i sądów. Organy bezpieczeństwa wewnętrznego, które w założeniu powinny stać się narzędziem w ręku partii, w rzeczywistości stały się "państwem w państwie" i sprawowały faktyczną władzę również nad partią i całą nomenklaturą.

Po śmierci Stalina, gdy wysocy urzędnicy byli pomni represji jakie dotknęły ich w ostatnich dziesięcioleciach, KGB zostało podporządkowane nomenklaturze. Andropow - wieloletni szef KGB został włączony w skład Politbiura, a następnie został wybrany na sekretarza generalnego. Najwyżsi członkowie nomenklatury nie przestawali czuwać aby kontrola nad wszystkim nie wyleciała im z rąk.

W czasach Breżniewa u nomenklatury zaczyna rozwijać się świadomość klasowa i swoista wspólnotowość. Nomenklatura stał się zamkniętą kastą, która skoncentrowała w swoich rękach pełnię władzy. Wprawdzie stanowiska zajmowane przez poszczególnych członków nie były dziedziczone to jednak przynależność do tej klasy społecznej stawała się z czasem dziedziczna. Za przykład może posłużyć syn Leonida Breżniewa - Jurij. Pomimo swojego młodego wieku stał się pierwszym zastępcą ministra Handlu Zagranicznego ZSRR. Podobnie rzecz się miała z błyskawicznymi awansami syna Gromyki. Wpierw został wysłany do Stanów Zjednoczonych gdzie zajmował stanowisko doradcy przy Ambasadorze, następnie zaś został mianowany na dyrektora Instytutu Afryki przy Akademii Nauk ZSRR, chociaż o Afryce wiedział jedynie tyle, że istnieje.

Jeszcze jedną cechą charakterystyczną nomenklatury był jej dostęp do wszelakich dóbr, nieosiągalnych dla przeciętnego obywatela ZSRR. Spis takich przywilejów był długi. Poczynając od dostępu do specjalnych sklepów, w których nie było kolejek, zaś w towarach można było przebierać do woli, kończąc na bezpłatnych wczasach w najlepszych kurortach nadmorskich, budowanych niejednokrotnie na potrzeby nomenklatury. Ponadto wysocy urzędnicy mieli do dyspozycji luksusowe mieszkania, samochody, specjalne szpitale oraz dacze.

Pomimo powodzenia nomenklatury pomału zaczęło następować samozniszczenie. Przy czym ważny jest fakt, że unicestwienie szło od wewnątrz. Symptomami rozkładu nomenklatury były: wyjałowienie się ideologii, szerząca się anarchia wewnątrz resortów czy też moralna degradacja najwyższych urzędników. Brak realnej samoświadomości i samooceny własnych działań mógł doprowadzić do sytuacji, gdy jeden błąd mógł zniszczyć całą strukturę nomenklatury. Tak też się stało, gdy nomenklatura wysunęła hasło "głasnosti", a tym samym dała możliwość społeczeństwu wyrażenia swojej dezaprobaty wobec działań na samym szczycie władzy. Sam upadek nomenklatury przebiegał w dwóch etapach. W październiku 1989 roku w dzienniku "Prawda" ogłoszono o demontażu mechanizmu nomenklatury oraz o likwidacji samej nomenklatury. Ostatecznym ciosem dla nomenklatury stał się upadek puczu w 1991 roku, gdy to najwyższe organy partii zostały pozbawione instrumentów sprawowania władzy. Rozkład nomenklatury przejawił się przede wszystkim upadkiem jej jądra - swoistej instytucji Partia-Państwo, które to straciło swoją fundamentalną funkcję organizacyjną.

Nomenklatura, która została utworzona by stać się oparciem dla systemu totalitarnego w pierwszej kolejności zniszczyła grupę zawodowych rewolucjonistów, którzy walczyli dla idei komunizmu. Po fali represji, gdy system nomenklatury zorientował się, że pozycja każdego z jej członków jest zagrożona nomenklatura zaczęła się zabiegać o wzmocnienie swojej pozycji, zabezpieczenie swoich praw i przywilejów. Z powodu braku wewnętrznych idei i sił nomenklatura zaczyna rozkładać zarówno siebie jak i całą partię. Komunistyczna Partia zlecając wszelkie decyzje kadrowe nomenklaturze podpisała w rzeczywistości wyrok śmierci na samą siebie.

 


UWAGA! Kopiowanie tego tekstu w całości lub w fragmentach bez zgody autora jest kategorycznie zabronione. Powyższe działanie narusza ustawę o prawie autorskim i podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Ponadto przepisywanie tekstu do swoich prac jest nie tylko nieuczciwe, ale także łatwo wykrywalne (systemy typu plagiat). Nie akceptujemy oszustów. W uzasadnionych przypadkach może zostać wyrażona zgoda na przedruk niniejszego tekstu. W tym celu proszę zwracać się do autora.

Aby ograniczyć nieuczciwe wykorzystywanie tego tekstu wszelkie przypisy zostały celowo usunięte.

Jeśli chcesz się powołać w swojej pracy na poniższy tekst - pamiętaj by umieścić odpowiednie przypisy.

 
 

 

Chcesz dowiedzieć się więcej? - Zapraszamy na FORUM!!! 
Tam zadasz pytanie, na które na pewno ktoś odpowie!

Pomóż nam ulepszyć stronę!

  • Widzisz nieaktualne dane na stronie?
  • Możesz uzupełnić treść artykułów?
  • Chcesz opublikować własny artykuł?

 

Skontaktuj się z nami!

mapa rosja, ukraina

 
Copyright © 2001 - 2016 RosjaPL.info
 
Wszystkie prawa zastrzeżone!