Gospodarka rosyjska 2000-2004

UWAGA! Kopiowanie tego tekstu w całości lub w fragmentach bez zgody autora jest kategorycznie zabronione. Powyższe działanie narusza ustawę o prawie autorskim i podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Ponadto przepisywanie tekstu do swoich prac jest nie tylko nieuczciwe, ale także łatwo wykrywalne (systemy typu plagiat). Nie akceptujemy oszustów. W uzasadnionych przypadkach może zostać wyrażona zgoda na przedruk ninijeszego tekstu. W tym celu proszę zwracać się do autora.

Aby ograniczyć nieuczciwe wykorzystywanie tego tekstu wszelkie przypisy zostały celowo usunięte. Z bibliografią pracy można zapoznać się pod tym adresem.

Jeśli chcesz się powołać w swojej pracy na poniższy tekst - pamiętaj by umieścić odpowiednie przypisy.

---

Gospodarka rosyjska 2000-2004

--- NIE KRADNIJ! --- Tekst ze strony Rosjapl.info

Gospodarka Federacji Rosyjskiej w ciągu kilkunastu ostatnich lat uległa znacznym przeobrażeniom. Jeszcze w 1995 r. w Federacji Rosyjskiej odnotowano 3% spadek PKB, krótko potem w 1998r. miał miejsce kryzys gospodarczy, który doprowadził do skokowej dewaluacji rubla. Niewielu ekonomistów w owym czasie przewidywało, że w ciągu dość krótkiego czasu (do 2004r.) państwo to zdoła osiągnąć dobre wyniki gospodarcze (7% wzrost PKB w 2004r.). Jednym z wyzwań stojącym po 1999 r. przed Rosją było tworzenie prawnych oraz instytucjonalnych warunków do funkcjonowania gospodarki rynkowej.

Po kryzysie finansowym, który miał miejsce w 1998 roku, Rosji udało się do 2004r. ustabilizować sytuację finansową, zarówno dzięki zmianom w polityce gospodarczej, jak i zwyżce cen ropy. Po wyborach prezydenckich w 2000r., w których zwyciężył W. Putin, grupa liberalnych ekonomistów przygotowała bardzo obiecujący program reform prorynkowych. Najważniejsze założenia programu gospodarczego Rosji na 2000r. stanowiły: reforma podatkowa, reforma sektora bankowego, wdrażanie zachęt dla inwestorów zagranicznych. Przewidywano m.in. obniżenie podatków oraz uchwalenie prawa, które usprawniłoby kontrolę i regulację gospodarki przez władze Federacji. Jedną z pierwszych reform wprowadzonych przez W. Putina było wprowadzenie liniowego podatku od dochodów osób fizycznych na poziomie 13%. Wprowadzenie tego podatku wpłynęło pozytywnie na wzrost PKB Federacji Rosyjskiej. Według ocen moskiewskiego biura maklerskiego Aton w okresie od 1998 r. do 2002 r. udział czarnego rynku w wytwarzanym PKB zmalał z 45% do 37%. Wysoka dynamika gospodarki rosyjskiej (Rys. 1) była wynikiem ożywienia inwestycji, które zwiększyły się w 2000r. w porównaniu z 1999r. o 18%. Nastąpiły pozytywne zmiany strukturalne w gospodarce rosyjskiej. W produkcji przemysłowej zwiększył się udział branż produkujących artykuły konsumpcyjne, w tym przede wszystkim przemysłu lekkiego
i przemysłu wytwarzającego dobra użytkowe. Zwiększyła się również produkcja na eksport. Funkcjonowanie gospodarki rosyjskiej mogła usprawnić liberalizacja gospodarki kraju, jednakże niewiele zrobiono, aby ułatwić działanie firm na tamtejszym rynku. Wręcz przeciwnie, Kreml zachował, a nawet zwiększył kontrolę nad takimi przedsiębiorstwami, jak: Gazprom, Sbierbank i JES, a ludzie biznesu poczuli się zastraszeni kampanią przeciwko Jukosowi.

11 lipca 2001 roku urzędujący premier Michail Kasjanow podjął decyzję o reformie rosyjskiego systemu energetycznego. Wynikiem tej decyzji było powstanie spółki Połączone Systemy Energetyczne Rosji (RAO JES Rossii), która stała się monopolistą w dystrybucji (miała również duże udziały w produkcji) energii elektrycznej. Jako plan reformy zatwierdzono projekt przedłożony przez ówczesnego szefa RAO JES Anatolia Czubajsa. Plan ten składał się z trzech etapów, które według ustaleń miały zostać zrealizowane w ciągu 9-10 lat. Reforma ta miała doprowadzić do: stworzenia rynku energetycznego, podziału systemu energetycznego na dwie części- sieci przesyłowe i system dyspozytorski (kontrolowany przez państwo).

W 2002r. rozwój ekonomiczny Federacji Rosyjskiej oceniono jaka obiecujący (wzrost PKB o 5,1% w stosunku do 2001r.). W 2004. wiadomo było, że wzrost gospodarczy, który następował w latach 2000-2004, był wynikową konsekwentnej polityki prowadzonej przez prezydenta Putina.

Rys. 1. Dynamika PKB w Rosji oraz na świecie i UE w latach 2000-2004.

2004 rok, to szósty rok wzrostu gospodarczego od czasu finansowego kryzysu w 1998 roku. Ekonomiści niemal co kwartał zmuszeni byli do korygowania prognoz gospodarczych w górę. Dynamika PKB w 2004 r. (rys. 1.) tylko nieznacznie odbiegała od wyniku z roku poprzedniego. Tak wysokie tempo rozwoju gospodarczego w dużym stopniu zależało od wysokich cen ropy naftowej. To właśnie dzięki wpływom z eksportu ropy naftowej na bieżącym rachunku płatniczym występowała znaczna nadwyżka (rys. 2.), która pozwalała na terminowe i konsekwentne spłaty zadłużenia zagranicznego.

Rys. 2. Stan rezerw walutowych Federacji Rosyjskiej w latach 2000-2004

.

Dobre relacje z krajami Zachodu (Niemcy, Francja, USA) zapewniały FR dopływ inwestycji oraz umożliwiały pozyskanie nowoczesnych technologii, które wspierają rozwój państwa. Inwestycje zagraniczne napływały przede wszystkim do sektora energetycznego, co znacznie utrudniało stopniowe uwolnienie się Rosji od uzależnienia, jakim jest eksport ropy oraz gazu. Wzrost ekonomiczny Rosji bazował w dużym stopniu na wysokich, światowych cenach ropy i gazu. Według ocen analityków sektor energetyczny zapewniał w latach 2002-2004 40% wzrostu PKB. Jedną z osób, które zdawała się zauważać ten problem był prezydent FR, który podczas swojego urzędowania starał się polepszyć wizerunek FR na zachodzie. Zamiast wzajemnych pretensji, które pojawiały się ciągle podczas okresu zimnej wojny pomiędzy Rosją i Zachodem, po 2000 r. można było zauważyć powolne, ale konsekwentne próby budowania dobrych relacji, czego przykładem było powołanie Rady NATO-Rosja.

Polityka zagraniczna oraz zagraniczna polityka gospodarcza W.Putina ukierunkowane były na integrację Rosji z systemem norm i umów tzw. framework, w celu zmuszenia Federacji do funkcjonowania zgodnie z zasadami gospodarki rynkowej. W 2000 roku Prezydent oraz rząd opracowali program realizacji polityki społeczno-gospodarczej na lata 2000-2010 (tzw. „program Greffa”), w którym zaproponowano strategię rozwoju przewidującą realizację reform społeczno-gospodarczych zmierzających do stworzenia liberalnej gospodarki rynkowej. Powyższy dokument był podstawą do uchwalenia dokumentu „Główne działania rządu FR w sferze polityki społecznej i modernizacji gospodarki na lata 2000-2001”. W końcu marca 2001 r. rząd uchwalił nową wersję programu średnioterminowego oraz programu krótkoterminowego na lata 2001-2004. Strategicznym celem głębokich przemian wg wspomnianego programu było zapewnienie warunków dla swobodnego rozwoju ludzi oraz przedsiębiorczości. Warunkiem podstawowym miało być umocnienie systemu demokratycznego, w tym gwarancje praw i swobód osobistych, ochrona przed bezprawną działalnością zarówno państwa jak i grup przestępczych, a także zapewnienie warunków swobodnej konkurencji. Do tej pory zrealizowano w sferze gospodarczej, jak i społecznej tylko nieliczne spośród deklarowanych reform.

Koniunktura ekonomiczna w latach 2000-2004 sprzyjała W. Putinowi. Od kilku lat obserwowano w Rosji wysoki i stabilny wzrostem gospodarczy (rys. 1). Zmieniały się jednak źródła tego wzrostu. W roku 2003 podstawą rozwoju ekonomicznego Rosji, obok cen ropy, był szybko rosnący popyt wewnętrzny (inwestycyjny i konsumpcyjny) oraz 75% dewaluacja rubla, która nastąpiła po krachu finansowym w 1998r. Istotnym czynnikiem wzrostu gospodarczego w 2003 r. były również inwestycje. Wzrosły one o 12,5%, podczas gdy w 2002 r. wzrost ten wyniósł jedynie 2,6%. Wśród inwestycji znaczący udział miał kapitał zagraniczny. Jego zaangażowanie osiągnęło w 2003 r. poziom ponad 29,7 mld USD, pomimo że z Rosji odpłynęło około 2 mld USD w związku z atmosferą wokół Jukosu. W 2003 r. Rosja przyjęła o przeszło 50% więcej inwestycji zagranicznych niż w 2002 roku (inwestycje bezpośrednie wzrosły przy tym o prawie 70%).

W okresie 2000 - 2004 podstawowym źródłem wzrostu gospodarczego w Rosji pozostawały bardzo wysokie światowe ceny ropy (przekraczające pod koniec 2004 r. 50 dolarów za baryłkę ropy Urals). Średnia cena ropy marki Urals eksportowanej przez Rosję wyniosła w 2004r. 34,4 USD za baryłkę, tj. o 26,7% więcej niż w 2003 roku. Niektórzy ekonomiści twierdzą, że bez wpływów ze sprzedaży surowców Rosja odnotowałaby ujemny wzrost gospodarczy. Zależność rosyjskiej gospodarki od ropy naftowej i gazu naturalnego zamiast spadać, ciągle rosła. Oficjalnie na sektor ten przypadało 25 procent wszystkich inwestycji, jednakże według Michaiła Zadronowa, ekonomisty i członka komisji budżetowej, nakłady te sięgały niemalże dwóch trzecich inwestycji w rosyjską gospodarkę. Szacuje się, że spadek cen ropy naftowej do poziomu 20-22 dolarów za baryłkę, spowodowałoby zmniejszenie dynamiki PKB o ok. 3 – 3,5 procent. Zapewne czynnikami, hamującymi rozwój prywatnej przedsiębiorczości, która mogłaby zdywersyfikować źródła przychodów budżetu państwa, były: niesprawne sądownictwo, korupcja oraz rozbudowana biurokracja. Zagraniczne firmy uzależnione były częściowo od lokalnych relacji politycznych, opowiedzenie się po odpowiedniej stronie zapewnia w miarę stabilną egzystencję. Wprawdzie wprowadzono szereg rozwiązań prawnych, jednakże znaczna ich część pozostała tylko teorią. W 2002 roku przyjęto ustawę „O funduszach inwestycyjnych” oraz znowelizowano ustawę „O rynku papierów wartościowych”, z uwzględnieniem praktycznego doświadczenia funkcjonowania tego rynku. Te innowacje radykalnie zawężały możliwość naruszenia praw inwestorów i zwiększały efektywność kontroli państwowej nad działalnością profesjonalnych uczestników rynku papierów wartościowych.

Podatki i opłaty celne stanowiły w Rosji w 2004 r. niemal jedną trzecią dochodowej części budżetu. Na obroty w handlu zagranicznym wpływały następujące czynniki:

• z 14 głównych grup towarowych światowego eksportu globalna zdolność konkurencyjna Rosji była dość wysoka tylko w zakresie surowców mineralnych (4 miejsce na świecie), średnia w zakresie bazowej produkcji przemysłu przetwórczego (11 miejsce), środków transportu i produktów chemicznych (15 miejsce). Dane te potwierdza struktura towarów eksportowanych przez Rosje (tab.1). Przeszło 55% towarów wywożonych za granicę stanowiły surowce mineralne;

Tab. 1. Główne pozycje eksportowe Rosji w 2001 roku

Opis pozycji	Wartość eksportu (mln USD)	Udział (%) w całości eksportu
Produkty mineralne	52913,22	55,16
Metale i wyroby metalowe	13983,13	14,58
Maszyny, urządzenia i środki transportu	9622,72	10,03
Produkty chemiczne, kauczuk	6878,84	7,17
Produkty spożywcze	1467,99	1,53

• nierównomierność terytorialna i branżowa zaangażowania kraju w zagranicznych stosunkach gospodarczych. Jedynie 60 z 89 regionów i 25 z 120 głównych gałęzi gospodarki Rosji utrzymywało wzmożone kontakty z rynkiem zagranicznym. Niemal 50% eksportu przypadało na Moskwę i Obwód Tiumeński, a około 50% importu na Moskwę i Petersburg;

• główna część inwestycji zagranicznych kierowana była do branż z sektora energetycznego oraz do handlu lub na organizowanie przez firmy zagraniczne produkcji towarów konsumpcyjnych, wcześniej dostarczanych przez nie do Rosji;

• wywóz kapitału w latach 2000-2002 szacowany był na 18-24 mld USD rocznie, co świadczy o niedostatecznym zaufaniu do gospodarki Rosji.

W Rosji w latach 2000-2004 narastały niekorzystne uwarunkowania dla długofalowego rozwoju gospodarki: utrwalała się jej archaiczna struktura (rys. 3) (znaczna przewaga dużych przedsiębiorstw nad małymi w wytwarzaniu PKB) oraz surowcowy charakter, kosztem usług i technologii. Nawet rosyjscy politycy (German Gref- minister ds. rozwoju ekonomicznego i handlu (od 2000 r.) oraz Michail Fradkow – od maja 2003 r. przedstawiciel Rosji przy Uni Europejskiej) uważali, że tak wysokie tempo rozwoju gospodarczego, jakim szczyciła się FR można utrzymać jedynie w wypadku, gdyby wprowadzone zostały odpowiednie reformy gospodarcze.

Rys. 3. Struktura własnościowa rosyjskiego przemysłu

Wynik wyborów prezydenckich z 14 marca 2004 r. nie powinien być dla nikogo niespodzianką – wpływ na to miała nie tyle popularność Putina wśród społeczeństwa, ale wybory do Dumy przeprowadzone w 2003r. Po grudniowych wyborach Duma Państwowa stała się całkowicie zależna od Kremla, bardziej przypominając Radę Najwyższą z czasów rozkwitu władzy sowieckiej niż normalny parlament. W ten sposób pokonany został kolejny próg w procesie sowietyzacji całego systemu władzy tworzonego przez Putina. Po zwycięstwie Putina w wyborach prezydenckich w 2004r., jego otoczenie podjęło wiele działań na rzecz dalszej koncentracji władzy w ręku Kremla. Działania te prowadzą do utrwalenia kształtującego się w Rosji systemu monocentrycznego, w ramach którego mamy do czynienia z wyraźną dominacją Kremla nad innymi podmiotami życia politycznego. Nieodłącznie wiąże się to z nasileniem tendencji autorytarnych w rosyjskiej polityce wewnętrznej – „ręcznym” sterowaniem polityką wewnętrzną przez Kreml.

Początek drugiej kadencji prezydenta Putina był okresem utrwalania
i poszerzania kontroli Kremla nad własnością państwową. Proces ten rozpoczął się już w okresie pierwszej kadencji Putina, kiedy władze zaczęły odzyskiwać kontrolę nad spółkami z udziałem państwa (m.in. nad gazowym monopolistą Gazpromem (w okresie tym władze kontrolowały 38% akcji Gazpromu), który w 1997 r., wytwarzając 95 proc. całej rosyjskiej produkcji gazu, kontrolował ok. 80 proc. krajowych rezerw tego surowca). Strategiczne przedsiębiorstwa z udziałem państwa (Gazprom, Rosnieft, Transnieft, Koleje Rosyjskie) uważane były za element finansowego zaplecza ekipy rządzącej i instrument polityki Kremla na arenie wewnętrznej i zagranicznej. Za pośrednictwem Gazpromu Kreml przejął kontrolę nad opozycyjną telewizją NTW. Państwowe i półpaństwowe przedsiębiorstwa wykorzystywane były również do finansowania wyborów, m.in. parlamentarnych. Trwał proces umacniania i powiększania przedsiębiorstw kontrolowanych przez państwo. Odbywało się to m.in. poprzez fuzje przedsiębiorstw państwowych lub wchłanianie mniejszych spółek przez większe. Jako przykład może posłużyć wchłonięcie przez Gazprom państwowego koncernu naftowego Rosnieft oraz aktywów bankrutującego koncernu Jukos. W efekcie powstało gigantyczne przedsiębiorstwo naftowo-gazowe kontrolowane przez państwo i dominujące na rosyjskim rynku surowcowym. W ocenie analityków był to krok w kierunku przejęcia całkowitej kontroli nad zasobami gazowymi oraz naftowymi kraju.

Do zdominowywania rodzimego biznesu przez władze doszedł wzrastający wpływ Kremla na inwestycje zagraniczne. Świadczyć o tym mogły osobiste spotkania prezydenta Putina z większymi inwestorami, zamierzającymi wejść na rynek rosyjski oraz narzucenie zagranicznym inwestorom warunków dotyczących prowadzenia działalności w Rosji (Gazprom wymusił dopuszczenie go do projektu Sachalin-2, realizowanego przez Royal Dutch/Shell).

W okresie 2000-2004 udział Rosji w handlu światowym był niski. Na początku lat dziewięćdziesiątych zmniejszał się, a po 2000 r. ukształtował się na poziomie 1,6%
w eksporcie i 1,1% w imporcie. Zmieniła się struktura geograficzna handlu zagranicznego Rosji. Najważniejszymi partnerami były kraje Unii Europejskiej, a przede wszystkim Niemcy i Włochy, na które łącznie przypadało w 2001 roku 16,71% rosyjskiego eksportu i 18,39% importu.

W 2003 roku zaistniała korzystna sytuacja w obrotach handlu zagranicznego. Sprzyjająca koniunktura cenowa i wzrost popytu na rosyjskie towary na rynkach międzynarodowych stworzyły możliwości wzrostu eksportu, zarówno w aspekcie wartościowym, jak i ilościowym, a to w efekcie przekładało się na stymulowanie produkcji, szczególnie w działach gospodarki zorientowanych na eksport. Wiodącym czynnikiem wzrostu eksportu były wysokie ceny na podstawowe towary surowcowe,
w tym w szczególności surowce energetyczne (ropę i gaz). Eksport ropy w 2003 roku (223 mln ton) był o 19,3% większy niż w 2002 roku, jednocześnie zanotowano wzrost produkcji do 421 mln ton, tj. o 11%. Przyrost importu wynikał w głównej mierze z dwóch czynników. Z jednej strony silny popyt importowy związany był z szybkim tempem rozwoju gospodarczego i wzrostem płac realnych, natomiast z drugiej strony z silnym, postępującym umocnieniem się kursu rubla.

Tab. 2. Podstawowe wskaźniki rozwoju gospodarki Federacji Rosyjskiej (w % do poprzedniego roku)

	2000	2001	2002	2003
Produkcja przemysłowa	111,9	104,9	103,7	107,0
Nakłady inwestycyjne	117,4	108,7	102,6	112,5
Realne dochody ludności	111,9	108,5	109,9	114,6
Obroty handlu detalicznego	108,8	110,7	109,2	108,0
Eksport towarów	139,0	96,7	105,3	126,2
Import towarów	113,5	119,8	113,4	123,7

W 2003 r. obroty towarowe z zagranicą rozwijały się bardzo dynamicznie. Według statystyki bankowej (z uwzględnieniem obrotów nierejestrowanych) eksport wyniósł 135,4 mld USD, tj. o 26,2% więcej niż w 2002 r. (tab. 2), import natomiast 75,4 mld USD, tj. o 23,6% więcej niż w 2002 r.. Saldo obrotów handlu zagranicznego było dodatnie i wyniosło 60,0 mld USD, podczas gdy rok wcześniej wyniosło 46,3 mld USD. Wysoki wzrost eksportu wynikał zarówno ze wzrostu cen eksportowanych towarów (o 12,0%), jak i wolumenu (o 11,9%). Po stronie importu decydujący był natomiast wzrost wolumenu (o 22,2%), podczas gdy ceny wzrosły tylko nieznacznie (o 1,8%). Wskaźnik terms of trade w 2003 r. był dla Rosji (z pominięciem roku 2000) najkorzystniejszy w całym okresie realizacji reform. W 2003 r. 84,2% swojego eksportu Rosja kierowała do krajów dalszej zagranicy (tab. 3). Eksport ten osiągnął 114 mld USD i był wyższy o 25,3% niż w 2002 r.. Dominowały w nim surowce energetyczne (ropa, gaz - rys. 4 i 5) oraz metale kolorowe i wyroby metalurgiczne.

Tab. 3. Kraje, z których następuje największy import do Rosji i do których Rosja najwięcej eksportuje

Kierunki rosyjskiego importu w 2003r.					Kierunki rosyjskiego eksportu w 2003r.
Lp.	Kraj	Wartość (w mln USD)	Udział   (w %)		Lp.	Kraj	Wartość (w mln USD)	Udział   (w %)
1	Niemcy	7 531,06	14,48%		1	Niemcy	9 703,75	8,31%
2	Ukraina	4 332,72	8,33%		2	Holandia	8 458,08	7,24%
3	Chiny	3 251,19	6,25%		3	Włochy	7 805,50	6,68%
4	USA	2 846,62	5,47%		4	Ukraina	7 378,42	6,32%
5	Kazachstan	2 702,13	5,20%		5	Chiny	7 316,89	6,26%
6	Włochy	2 235,76	4,30%		6	Turcja	4 553,02	3,90%
7	Francja	2 229,46	4,29%		7	Polska	4 381,53	3,75%

Rys. 4. Kierunki eksportu ropy naftowej w 2003 roku (%)

Rys. 5. Kierunki eksportu rosyjskiego gazu ziemnego w 2003 roku (%)

Import z krajów dalszej zagranicy wyniósł 50 mld USD (74,6% całego importu) i był wyższy o 23% w porównaniu z rokiem 2002. Dominowały w nim maszyny
i urządzenia (40,0%), żywność (21,2%), produkty chemiczne (18,5%).

Według statystyki celnej eksport Rosji w 2003 r. wyniósł 133,7 mld USD, import natomiast 57,4 mld USD. Dodatnie saldo wyniosło więc 76,3 mld USD, przy wzroście eksportu o 25,3% i importu o 24,3%.

Rosję w 2004 r. charakteryzowała popularność Putina, którego można określić jako silnego polityka. Najważniejsze stanowiska w państwie zajmowali zwolennicy Putina, większość z nich pochodziła ze środowiska tajnych służb. Rosja jako rynek ciągle się zmienia, staje się coraz bardziej konkurencyjna. Bank Światowy stwierdził w 2004r., że docenia postęp dokonany przez Rosję w systematycznym odchodzeniu od gospodarki planowanej i wprowadzeniu reform. Zwrócił jednak uwagę, że w gospodarce wciąż panuje pewien chaos. Bank wskazał, że po pięciu latach wzrostu gospodarki reformy zostały spowolnione. Christof Reuhl, główny ekonomista moskiewskiego działu Banku Światowego, który był koordynatorem badań (badania oceniające stan gospodarki Federacji Rosyjskiej przeprowadzone przez Bank Światowy w 2004 r.), powiedział, że Rosja powinna zrobić to, co Amerykanie uczynili sto lat temu, wprowadzić antykartelowe zasady, ustanowić reguły zwalczania monopolu, stworzyć podstawy zdrowej konkurencji.

 

Autor: Oliwia Sierant