Charakterystyka konstytucji ZSRR
Zobacz też: Konstytucja Federacji Rosyjskiej
Zobacz też: Omówienie Konstytucji Federacji Rosyjskiej
Pobierz: Treść konstytucji ZSRR
Związek Radziecki przez 70 lat swego istnienia doczekał się 3-ch konstytucji. Pierwsza z nich została wprowadzona w roku 1924. Było to raczej uzupełnienie deklaracji z dnia 30-go grudnia 1922 roku o powstaniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Konstytucja ta, (bo tak nazwano ten dokument) nie miała klasycznego układu ustawy zasadniczej. Składała się ona z dwóch rozdziałów. Pierwszy z nich zawierał, wspomnianą już przeze mnie deklarację o Powstaniu ZSRR. Opisano tu na jakiej podstawie został utworzony Związek Radziecki, jego podstawową charakterystykę oraz ówczesną sytuację ruchu komunistycznego. Drugi rozdział nosił tytuł: "Traktat o powstaniu ZSRR z republik: rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej i zakaukaskiej". W tej części autorzy w niezbyt szczegółowy sposób wypunktowali cele państwa, podstawy jego funkcjonowania, swobody obywateli. O ile Konstytucja ta nie miała wartości prawodawczej, o tyle służyć ona mogła narastającej komunistycznej propagandzie.
Rozwinięciem i uzupełnieniem konstytucji roku 1924-go była konstytucja "stalinowska uchwalona w 1936 roku. W rzeczywistości była to pierwsza sowiecka ustawa zasadnicza. W porównaniu z poprzedniczką nie posiadała już części opisowej (nawet preambuły), zaś wszystkie postanowienia były ujęte w odpowiednie artykuły i punkty. Dokument ten można z pewnością nazwać już Konstytucją. Konstytucja z 1936-go roku podzielona była na trzynaście rozdziałów, każdy zaś rozdział posiadał kilka artykułów. Wszystkich artykułów łącznie było 146.
W pierwszym rozdziale opisane są zasady społeczne kształtujące ustrój i państwo. W punkcie pierwszym zapisane jest, że ZSRR jest socjalistycznym państwem robotniczo-chłopskim. Na uwagę zasługuje też drugi punkt, gdzie napisane jest, że podstawę polityczną Związku Radzieckiego stanowią rady pracownicze, które przyczyniły się do zniszczenia władzy kapitalistów i obszarników. Z kolejnych artykułów dowiadujemy się, że cała władza należy do ludu pracującego miast i wsi (art. 3), zaś cała ziemia, fabryki, gospodarstwa wiejskie i wszystko to, co znajduje się w kraju jest własnością wspólną (art. 5). Nie sposób w tym miejscu nie skojarzyć faktu powszechnej kolektywizacji w czasie wprowadzania w życie tej Konstytucji.
Rozdział drugi zawiera spis wszystkich republik oraz innych administracyjnych jednostek terytorialnych. W porównaniu z konstytucją z roku 1924-go przybyło republik wchodzących w skład ZSRR. W 1936 roku było ich 11 (rosyjska, ukraińska, białoruska, azerska, gruzińska, armeńska, turkmeńska, uzbecka, tadżycka, kazachska i kirgiska). W pozostałych punktach tego rozdziału opisany jest ustrój republik. Punkt 17 mówi, że każda z republik ma prawo do swobodnego opuszczenia ZSRR (sic!). Ponadto, z rozdziału tego dowiadujemy się o tym, że każda republika ma swoją konstytucję (art. 16), oraz, że prawo ZSRR obowiązuje na terenie każdej z republik z taką samą siłą (art. 19).
Kolejne rozdziały (III-VIII) skupiają się na ustaleniu praw i obowiązków władz ZSRR, władz poszczególnych republik, a także władz niższych jednostek administracyjnych. Najważniejszymi informacjami w tych rozdziałach to: art. 30 mówiący o tym, że najwyższą władzą w państwie jest Rada Najwyższa ZSRR; art. 48, który mówi o 24-ro osobowym Prezydium Rady Najwyższej. W republikach radzieckich najwyższą władzę stanowią Rady najwyższe tychże republik (art. 57).
Rozdział IX przeznaczony jest dla charakterystyki Sadu i Prokuratury ZSRR. System sądowniczy oparty jest na sądach centralnych, sądach republik i autonomicznych republik. Sąd najwyższy stoi na czele całego sądownictwa (art. 104), zaś jego skład jest wybierany raz na 5 lat (art. 105). Prokurator generalny jest wybierany raz na siedem lat przez Radę Najwyższą ZSRR (art. 114).
Rozdział X nosi nazwę "Prawa i obowiązki obywateli". Zgodnie z konstytucją obywatele mają prawo do pracy (art. 118). Prawo to leży u podstaw socjalistycznego porządku państwa. Obywatele mają prawo do odpoczynku (art. 119), co wiąże się ze skróceniem dnia pracy do 7 godzin. Państwo zapewnia ludziom starszym zabezpieczenie majątkowe i socjalne (art. 120). Konstytucja gwarantuje też prawo do nauki (art. 121). W kolejnym artykule mowa o równości płci. Kobiety mają takie same prawa jak mężczyźni. Dotyczy to zarówno prawa do pracy, zapłaty, odpoczynku, zabezpieczenia socjalnego, a także państwowej opieki nad dzieckiem. Istnieje również gwarancja tolerancji ras i wyznań. Aby w państwie funkcjonowała wolność wyznania oddzielono cerkiew od urzędów państwowych i od szkół. Obywatele mają też prawo do siania propagandy ateistycznej (sic!).
Najciekawszym artykułem tej konstytucji jest punkt nr 125, który mówi: "zgodnie z interesami ludu pracującego, a także w celu umocnienia ustroju socjalistycznego obywatelom ZSRR gwarantuje się: swobodę słowa, druku, zebrań i mitingów, a także swobodę demonstracji i pochodów. Państwo w tym celu miało dopomóc organizacje materialnie, tj. zapewnić papier, pomieszczenia, a także udostępnić ulice. Konstytucja gwarantowała także wolność w tworzeniu organizacji i związków. Obowiązkiem każdego obywatela było przestrzeganie tej konstytucji.
Rozdział XI określał sposoby wybierania władz. Aby mieć czynne prawo głosu należało posiadać 18 lat. Wybory były tajne. Kolejny rozdział mówi o fladze, herbie i stolicy. W ostatnim zaś rozdziale tej Konstytucji jest tylko jeden punkt (146), mówiący o sposobie zmiany Konstytucji. Aby tego dokonać musi się zebrać 2/3 głosów na posiedzeniu Rady Najwyższej ZSRR.
Jeśliby wierzyć Konstytucji z 1936-go roku obywatele radzieccy posiadaliby całkowitą wolność osobistą. Żyliby w nowoczesnym, a co najważniejsze w liberalnym państwie. Niektóre prawa gwarantowane w konstytucji sprawiały, że Związek Radziecki miał być jednym z najnowocześniejszych państw ówczesnego świata. Tolerancja rasowa i wyznaniowa nie była w owych czasach czymś powszechnym. Wystarczy wspomnieć szalejący rasizm w Stanach Zjednoczonych. Ponadto, według Konstytucji mieszkańcy ZSRR posiadali wszelkie niezbędne prawa i swobody obywatelskie. A co najważniejsze, Związek Radziecki był państwem innym, zbudowanym na nowych, socjalistycznych zasadach, o czym Stalin nie omieszkał wspomnieć na początku dokumentu. Każdy miał gwarancje pracy i odpoczynku, kiedy Europa i USA podnosiły się dopiero po kryzysie gospodarczym. Każdy miał zapewnioną godną starość i opiekę medyczną. Czy było to więc państwo idealne? Być może, ale to państwo nigdy nie ujrzało światła dziennego. Konstytucja była w rzeczywistości stosowana tylko wybiórczo, szczególnie w latach panowania jej autora. Fakty z historii mówią same za siebie. Miliony niewinnych ludzi zamordowanych oraz zesłanych na ciężkie prace na Syberii były przełożeniem na grunt rzeczywistości sowieckiej artykułu Konstytucji o prawie i obowiązku pracy, zaś konstytucyjna tajność wyborów charakteryzowała się tak naprawdę zakulisowymi zmianami tej władzy i wszelkimi przewrotami. Konstytucja ta była więc tylko utopią, lub mówiąc prościej ogromną dozą propagandy radzieckiej. Stalin pokazał światu "prawdziwe oblicze swego państwa. Przez tę konstytucję mówił: "Patrzcie jak u nas jest wspaniale, bierzcie od nas przykład, a wreszcie: "wprowadzajcie w swoich państwach ustrój socjalistyczny w oparciu o nierozerwalną więź ze Związkiem Radzieckim, jedynym nowoczesnym państwem świata.
Na kolejną konstytucję Związek Radziecki czekał aż do roku 1977. Kto wie, czy kiedykolwiek kolejna ustawa zasadnicza pojawiłaby się w ZSRR gdyby nie nasilające się protesty grup inteligenckich, zwanych też dysydentami. Domagali się oni niczego innego, jak tylko przestrzegania konstytucji. A w szczególności stosowania się do artykułu 125-go dotyczącego wolności osobistych. Związane to było również z podpisaniem Karty Praw Człowieka. Ówczesną sytuację opisuje Siergiej Kowaliow w swej autobiograficznej książce "Lot Białego Kruka.
Odpowiedzią władz na wytykanie jej jawnego niestosowania się do własnej Konstytucji było... uchwalenie nowej. 7 listopada 1977 roku weszła w życie nowa konstytucja Związku Radzieckiego. Była ona znacznie bardziej rozbudowana, tak w treść, jak i w formę. Składała się ona z 21 rozdziałów i 174 artykułów. Konstytucja rozpoczynała rozbudowana preambuła, w której nawiązano do lat rewolucji i początków ZSRR.
Poważniejszych zmian w Konstytucji nie notuje się. Zmieniono oczywiście artykuły związane z podziałem administracyjnym. Było to jednakże koniecznie w związku ze zmianami na mapie politycznej po II wojnie światowej. Dziwne jest to, że zmiany w Konstytucja nastąpiły tak późno po zakończeniu wojny. Usunięto oczywiście artykuły mówiące o wolności słowa, druku i zebrań, jednak z lektury Konstytucji trudno nie wyciągnąć wniosku, że jest to liberalna ustawa zasadnicza. Na pewno konstytucja ta jest zdecydowanie bardziej nowoczesna w porównaniu z wcześniejszą, choć mniej liberalna.
Podkreśla się w tejże Konstytucji, że cała władza należy do ludu, że KPZR reprezentuje interesy społeczeństwa. Konstytucja ta zawiera również opisy poszczególnych artykułów. Przykładowo artykuł 14 mówi, że "Źródłem wzrostu gospodarczego państwa jest wolna od wykorzystywania praca sowieckich ludzi.
Zdecydowana większość artykułów w nowej konstytucji została niezmieniona. Do niektórych dodano jedynie wyjaśnienie lub zredagowano pod względem stylistycznym. Dodano tylko drobne zmiany, na przykład wspomniano o hymnie narodowym.
BIBLIOGRAFIA:
1. Tekst źródłowy konstytucji z 1924, 1936 oraz 1977 roku.
2. Encyklopedie oraz źródła własne.
