Rosja, Ukraina, kraje b. ZSRR

Ludność Rosji

Bardzo często w mediach można słyszeć o negatywnych zjawiskach demograficznych występujących na terenie Rosji. Mówi się, że Rosjan ubywa. Jak to naprawdę jest? Dlaczego tak się dzieje? Jakie są perspektywy dla rosyjskiego społeczeństwa? Ilu mieszkańców liczy Rosja? Gdzie oni mieszkają? Na powyższe pytania postaram się udzielić informacji na niniejszej stronie. Pomocne przy ustalaniu pewnych faktów będą wyniki powszechnego spisu ludności, przeprowadzonego w 2002 roku na całym terytorium Federacji Rosyjskiej. Zapraszam do zapoznania się z poniższym artykułem.

Liczba ludności

Wyniki spisu powszechnego mówią, że w 2002 roku na terenie Federacji Rosyjskiej żyło 145 mln osób, a dokładniej 145166731. Powyższa liczba mieszkańców Rosji rozkłada się na poszczególne okręgi federalne w następujący sposób:

- Okręg Centralny - 38 mln osób
- Okręg Przywołżański - 31 mln
- Okręg Południowy - 22,9 mln
- Okręg Syberyjski - 20 mln
- Okręg Uralski - 12,4 mln
- Okręg Północno-Zachodni - 14 mln
- Okręg Dalekowschodni - 6,7 mln

Na poniższej mapie widać rozróżnione regiony pod względem stopnia urbanizacji. Mapa pochodzi ze strony demoscope.ru.

 

Z powyższych danych wyraźnie widać, które regiony Rosji są najgęściej zaludnione. Liderami są oczywiście okręg centralny z Moskwą na czele oraz południowe części kraju. Chociaż bezwzględna liczba mieszkańców okręgu syberyjskiego jest wysoka, to jednak biorąc pod uwagę powierzchnię tej jednostki administracyjnej, wynik nie jest zbyt imponujący.

 

Urbanizacja

Aż 73,3% mieszkańców Rosji mieszka w miastach, a jedynie 26,7% na wsi. Jak widać z powyższego Rosja jest krajem o bardzo wysokim stopniu urbanizacji. Jest on najwyższy w okręgu północno-zachodnim, gdzie wynosi on 82,3%, zaś najniższy w okręgu południowym - 57,5%. Jeśli zaś brać pod uwagę poszczególne podmioty Federacji to w największym stopniu zurbanizowane są następujące regiony (pomijając oczywiście Moskwę i Petersburg, gdzie współczynnik ten wynosi 100%): obłast Magadańska 92,3%, Chanty-Mansyjski autonomiczy okręg 90,9%, obłast murmańska 92,2%. Z kolei największy odsetek ludności wiejskiej notowany jest w Koriackim autonomicznym okręgu - 74,1%.

Wnioskiem płynącym z przedstawionych tutaj liczb jest charakterystyka zamieszkania poszczególnych regionów. Na terenach żyznych, gdzie rolnictwo stanowi istotne źródło utrzymania, czyli przede wszystkim na południu i na Powołżu odsetek osób mieszkających na wsi jest znacznie wyższy niż średnia krajowa. Ponadto, wpływ na stopień urbanizacji ma struktura etniczna danego regionu. W takich miejscach jak daleka Północ (mowa o terenach rdzennie zamieszkanych, a nie napływowych), Ałtaj, czy Kaukaz większość mieszkańców stanowią mniejszości etniczne, które prowadzą tradycyjne życie na wsi. Natomiast na obszarach północnych zindustrializowanych niemal wszyscy mieszkańcy osiedlają się w miastach.

Na poniższej mapie widać rozróżnione regiony pod względem stopnia urbanizacji. Mapa pochodzi ze strony demoscope.ru.

 

Miasta Rosji

W całym państwie jest niemal 3000 miast, z czego 1842 stanowią osiedla typu miejskiego. W Rosji istnieje 13 milionowych miast, co w porównaniu z poprzednim spisem z roku 1989 oznacza wzrost o 1 jednostkę. Z kolei liczba wsi w Rosji wynosi 155 tys. W przeciągu 13 lat poprzedzających spis zmniejszyła się ona o niecały 1%. Warto dodać, że ponad 13 tys. wiosek jest opustoszałych.

Oto lista miast, które w 2002 roku liczyły ponad 1 mln. mieszkańców:

Moskwa	10101,5
Petersburg	4669,4
Nowosybirsk	1425,6
Niżnij Nowogród	1311,2
Jekaterinburg	1293,0
Samara	1158,1
Omsk	1133,9
Kazań	1105,3
Czelabińsk	1078,3
Rostów nad Donem	1070,2
Ufa	1042,4
Wołgograd	1012,8
Perm	1000,1

Gęstość zaludneinia

Warto dodać, że na terytorium Federacji Rosyjskiej średnio na 1 km2 przypada 8,5 osoby. Najgęściej zaludniona jest oczywiście Moskwa i obłast moskiewska. Wysoka gęstość zaludnienia występuje także w Północnej Osetii 83,8 osoby na km2 oraz w republice Czuwaskiej 74,2 osoby na km2. Najmniej zaludnione są obszary Ewenkijskiego autonomicznego okręgu (0,02 os/km2) oraz Czukotki i Koriacji (0,1 os/km2). W części europejskiej gęstość zaludnienia wynosi 26 os/km2, zaś w części azjatyckiej zaledwie 2,5 os/km2.

Poniżej przedstawiamy mapę, na której na podział administracyjny naniesiono współczynnik gęstości zaludnienia. Mapa pochodzi ze strony demoscope.ru.

 

Struktura ludności według płci

Rosja, a wcześniej Związek Radziecki od lat zmaga się ze zjawiskiem niewłaściwych proporcji liczby kobiet i mężczyzn. Przyczyną takiego stanu rzeczy były zjawiska przede wszystkim polityczne. Zjawisko to na dużą skalę rozpoczęło się od I wojny światowej, podczas której zginęło wielu mężczyzn, zwłaszcza w wieku produkcyjnym. Kolejna lata przyniosły wojnę domową oraz komunizm wojenny, które tylko powiększyły liczbę ofiar. Represje stalinowskie, które dotknęły kilkunastu milionów osób w dużej mierze przyczyniły się to zmniejszenia udziału mężczyzn w strukturze społecznej ZSRR. Natomiast II wojna światowa, a raczej Wielka Wojna Ojczyźniana, w której zginęło ponad 30 mln obywateli Związku Radzieckiego dopełniła czary goryczy. Choć w czasie działań wojennych ginęli także cywile oraz kobiety, to jednak największe straty ponieśli młodzi mężczyźni, służący w Armii Czerwonej. Po wojnie, wyraźnie uwidocznił się niedostatek mężczyzn. Zaczęto także mówić o "pokoleniu bez ojców". Ta dysproporcja społeczna doprowadziła do wielu negatywnych następstw. Przede wszystkim pojawiły się zjawiska patologiczne, instytucja rodziny została zachwiana (zwłaszcza, że władze ZSRR nie sprzyjały małżeństwom). Kobiety musiały wykonywać prace typowo męskie, zresztą do dzisiaj na obszarze byłego ZSRR, w większości zawodów raczej męskich panuje "równouprawnienie". Radzieckie traktorzystki, motorniczynie itp. to nie tylko wymysł propagandy, to przede wszystkim wymóg czasów. Ewenementem na skale światową było pojawienie się kilku miejscowości zamieszkanych wyłącznie przez kobiety (jak choćby była baza wojskowa Jennisejsk 15).

W dzisiejszej Rosji kobiety stanowią 53,4% społeczeństwa, zaś mężczyźni 46,6%. Warto zaznaczyć, że proporcje są w większym stopniu zachwiane w miastach. Wydawać by się mogło, że różnice się zacierają, jednak w porównaniu ze spisem z 1989 roku liczba kobiet, nieznacznie ale jednak, wzrosła - o 0,1%. Ma to związek przede wszystkim ze starzeniem się społeczeństwa Rosyjskiego. A średnia długość życia kobiet jest znacznie wyższa niż mężczyzn.

 

Struktura wieku rosyjskiego społeczeństwa

Od 1992 r., kiedy to zanotowano największą liczbę Rosjan w historii, notuje się systematyczny spadek liczby ludności. Przez lata 1992-2002 Rosji ubyło prawie 5 mln mieszkańców. Dlatego też demografowie zaliczają okres ostatniego dziesięciolecia XX w. jako jeden z czterech największych spadków liczebności Rosjan w historii XX w. Co istotne, współczesny kryzys demograficzny w przeciwieństwie do poprzednich został wywołany przez czynniki sfery socjalnej. Ponadto prognozy przewidują dalsze zmniejszanie się liczebności obywateli rosyjskich, których w 2050 r. ma być około 100 mln. Hamowanie tej negatywnej tendencji odbywa się nie poprzez wzrost liczby urodzin, a poprzez wydłużenie się przeciętnej długości życia Rosjan. Dlatego też znacznej zmianie ulega struktura wiekowa społeczeństwa. Z każdym rokiem procent osób w wieku emerytalnym będzie wzrastać i wyniesie około 30% w 2050 r. co w porównaniu z 18% w 1989 r. jest pokaźną zmianą.

O ile jeszcze w 1989 r. osób poniżej 16 roku życia było niemal 25%, to teraz jest ich zaledwie 18%. Przybyło natomiast osób w wieku produkcyjnym z 57% do 61,3%. Wzrost zanotowano w grupie osób w wieku poprodukcyjnym, z 18,5% liczba ludzi w podeszłym wieku wzrosła do 20,5%.

Oczywiście społeczeństwo Rosji starzeje się w różnym tempie. Wśród mieszkańców południowych regionów Rosji notuje się wysoki przyrost naturalny, dotyczy to zwłaszcza ludności muzułmańskiej, natomiast samych Rosjan, rozumianych jako naród ubywa.

 

Mniejszości narodowe i etniczne

Obowiązujące od lat sformułowanie Stalina"wielonarodowym narodzie" jest wciąż aktualne. Rosję wciąż zamieszkują tysiące różnych narodowości. Poniższa tabela przedstawia największe grupy narodowe i etniczne mieszkające na terenie Rosji. Aktualne dane zostały porównane z wynikami spisu z 1989 r.

 

	Tys. osób		2002r. w % do 1989r.	W % do całości
	1989r.	2002r.		1989r.	2002r.
Ogółem	147022	145167	98,7	100	100
Rosjanie	119866	115889	96,7	81,5	79,8
Tatarzy	5522	5555	100,6	3,8	3,8
Ukraińcy	4363	2943	67,5	3,0	2,0
Baszkirzy	1345	1673	124,4	0,9	1,2
Czuwasze	1774	1637	92,3	1,2	1,1
Czeczeni	899	1360	150	0,6	0,9
Ormianie	532	1130	210	0,4	0,8
Mordwini	1073	843	78,6	0,7	0,6
Awarcy	544	814	150	0,4	0,6
Białorusini	1206	808	67,0	0,8	0,6
Kazachowie	636	654	102,8	0,4	0,5
Udmurcy	715	637	89,1	0,5	0,4
Azerowie	336	622	190	0,2	0,4
Marijcy	644	604	93,9	0,4	0,4
Niemcy	842	597	70,9	0,6	0,4
Kabardincy	386	520	134,7	0,3	0,4
Osetyńcy	402	515	128,0	0,3	0,4
Dagrińcy	353	510	144,4	0,2	0,4
Buriaci	417	445	106,6	0,3	0,3
Jakuci	380	444	116,7	0,3	0,3
Kumyki	277	422	150	0,2	0,3
Ingusze	215	413	190	0,1	0,3
Lezgini	257	412	160	0,2	0,3
...	...	...	...	...	...
Polacy	55,9	56	102	0,1	0,1

Sporym problemem dla Rosji jest napływ imigrantów z sąsiednich państw szczególnie na tereny słabo zaludnione. W ostatnich latach notuje się ogromny wzrost liczby Chińczyków na Dalekim Wschodzie i Syberii. Wprawdzie według spisu z 2002 r. liczba Chińczyków jest stosunkowo niewielka (30 tys. osób) to jednak trzeba wziąć poprawkę na nielegalnie przebywających na terenie Rosji Chińczyków, którzy nie zostali uwzględnieni w spisie.

Wiele osób narodowości rosyjskiej po rozpadzie Związku Radzieckiego znalazła się poza granicami Rosji. Najwięcej, bo ponad 11 mln Rosjan żyje na Ukrainie, ponad 6 mln w Kazachstanie, 1,6 mln w Uzbekistanie, 1,3 mln na Białorusi, na Łotwie i w irgistanie po 900 tys. osób.

Jako ciekawostkę mogę podać, że niektóre grupy etniczne są praktycznie na wymarciu. W spisie uwzględniono m.in. 4 Kereków, 5 Kajtagców oraz 6 Czamałałów. Jest też kilkanaście grup nie przekraczających 20 osób. Rosję zamieszkuje też ponad 500 eskimosów.


Autor: Łukasz Szul, czerwiec 2005

Źródła: wyniki spisu powszechnego z 2002 roku (perepis2002.ru), strona demoscope.ru, Unido, oraz szereg encyklopedii i innych opracowań.